Dọc theo các đồng bằng châu thổ sông ở Bangladesh, nhiều vùng ven bờ sông bị xói mòn khiến các cồn đất có dân cư sinh sống bị trồi sụt hoặc cứ vài năm một lần lại biến mất. Điều này dẫn đến tình cảnh nhiều người không có đất ở hoặc thường xuyên phải di tản để tránh lũ lụt.
Trong bối cảnh đó, Marina Tabassum - kiến trúc sư nổi tiếng người Bangladesh từng đoạt nhiều giải thưởng quốc tế lớn về thiết kế bền vững và thân thiện với môi trường - đã có sáng kiến độc đáo. Đối mặt với vấn đề ở quê hương, bà muốn tìm giải pháp tối ưu để có thể giúp đỡ được nhiều người nhất.
“Ý tưởng của chúng tôi là tạo ra một cấu trúc có thể di chuyển ngay khi có cảnh báo nước dâng. Đó phải là những thiết kế có trọng lượng nhẹ và dạng module dễ lắp ghép. Chính vì vậy, Khudi Bari có thể gập lại, xếp gọn và di động trong khi vẫn có thể chịu được mưa to gió lớn”, bà Tabassum cho biết. Theo CNN, Khudi Bari có nghĩa là “ngôi nhà nhỏ” trong tiếng Bengal, có cấu trúc hai tầng tương tự nhà sàn, với phần chân là các trụ đỡ bằng tre và mái dốc che kín tránh gió tạt.
Ngôi nhà được làm từ các khung tre mảnh nhẹ và mối nối bằng kim loại, dễ dàng lắp ghép để làm nơi trú ẩn cho những người mất nhà cửa mỗi khi nước lũ dâng cao. Để có thể đưa ra mô hình trên, kiến trúc sư Tabassum và nhóm cộng sự đã bắt đầu nghiên cứu nhu cầu của những cộng đồng dân cư vùng ngập lụt từ năm 2018 và triển khai vào năm 2021 khi đại dịch Codvid-19 xảy ra. Bà cũng thành lập Quỹ Kiến trúc, cộng đồng, công bằng (FACE) nhằm hỗ trợ cải thiện điều kiện sống cho các nhóm yếu thế ở Bangladesh như người tị nạn khí hậu, dân du mục và những gia đình có thu nhập thấp.
Quốc gia Nam Á nằm trong danh sách những nước dễ bị tổn thương nhất trên thế giới trước biến đổi khí hậu và phải hứng chịu những đợt lũ lụt nghiêm trọng, có khi kéo dài tới vài tháng mỗi năm. Kiến trúc sư Tabassum nói: “Các khu vực ven biển của Bangladesh phải đối mặt tình trạng nước biển dâng, mất đa dạng sinh học và hệ sinh thái cũng đang thay đổi ảnh hưởng tới sinh kế của người dân. Chúng tôi muốn thu hút sự chú ý nhiều hơn để hỗ trợ những khu vực đó”. Với quan điểm của bà, kiến trúc luôn là một quá trình phát triển không ngừng với mục đích phục vụ lợi ích của con người.
Đến nay, FACE đã xây dựng 40 ngôi nhà Khudi Bari, mỗi ngôi nhà có chi phí xây dựng khoảng 450 USD ở vùng ven biển phía nam, cũng như các cộng đồng ở khu vực dễ bị lũ lụt phía bắc. Những người được tặng nhà Khudi Bari bao gồm các phụ nữ đơn thân nuôi con nhỏ, hoặc người tàn tật đang phải vật lộn để kiếm sống. Tabassum chia sẻ: “Chúng tôi không xây dựng Khudi Bari thành làng mà dành cho các cộng đồng riêng biệt. Các chuyên gia cũng đang tiếp tục theo dõi, đánh giá việc nhân rộng mô hình này như một biện pháp ứng phó và cách mọi người thích nghi với biến đổi khí hậu”.
Dự án Khudi Bari đã nhận được tài trợ từ Đại sứ quán Thụy Sĩ ở Bangladesh cho 100 ngôi nhà hoàn thành trước tháng 6/2023. Theo nhà phê bình kiến trúc người Anh Oliver Wainwright, cuộc khủng hoảng khí hậu, tình trạng nước biển dâng và các hiện tượng thời tiết bất thường ngày càng khó đoán định và xảy ra thường xuyên hơn, do vậy những kiến trúc không linh hoạt, kém thích ứng đã không còn phù hợp.
Ông Wainwright cho rằng: “Những tòa nhà bằng bê-tông kiên cố cũng khó có thể tồn tại hàng trăm năm. Kiến trúc nhằm tạo ra nơi trú ẩn cho con người, là nơi con người sinh sống và luôn là một quá trình phát triển không ngừng. Bản thân kiến trúc cũng cần linh hoạt về chất lượng và đặc tính chứ không tìm kiếm sự lâu dài. Đó là lý do những ngôi nhà nhỏ nhưng tác động lớn Khudi Bari của Tabassum đang được khuyến khích nhiều hơn ở các vùng châu thổ ven sông Bangladesh”.
