Waratan là “già làng” của người Zoró, một cộng đồng thổ dân sống trong khu bảo tồn ở bang Mato Grosso của Brazil. Waratan cho biết, người Zoró xem hạt quả hạch, hay hạt điều Brazil, là một loại thực phẩm truyền thống và gắn bó với họ nhiều đời nay. Theo CNN, hạt quả hạch Brazil được thu hoạch từ loài cây có tên khoa học là Bertholletia Excelsa. Đây là loài thực vật lớn và sống lâu đời tại rừng Amazon. Cây có thân rộng từ 1 đến 2m, chiều cao lên đến 50m, vòng đời có thể lên đến từ 500 năm đến 1.000 năm tuổi.
Đối với người dân địa phương, loài cây này không chỉ là cây gỗ quý mà còn cho thu hoạch quả hạch chứa nhiều chất dinh dưỡng. Tuy nhiên sau nhiều năm khai thác quá mức, số lượng cây quả hạch không còn nhiều và Chính phủ Brazil đã ban hành luật cấm khai thác gỗ cây Bertholletia Excelsa. Đặc biệt trong những năm gần đây, hoạt động khai thác gỗ bất hợp pháp tăng mạnh ở khu bảo tồn Zoró do thiếu vắng sự quản lý và tình trạng tham nhũng.
Báo cáo của Chính phủ Brazil cảnh báo thổ dân Zoró là nạn nhân của những kẻ khai thác gỗ trái phép do họ bị ép buộc tham gia vào các đường dây vận chuyển gỗ lậu, hoặc vì mất sinh kế nên không còn cách nào khác phải làm thuê cho lâm tặc. Kỹ sư lâm nghiệp Vinícius Silgueiro, điều phối viên của Viện Nghiên cứu môi trường (ICV - một tổ chức phi chính phủ về môi trường ở Brazil), là người đã có thời gian dài tiếp xúc và làm việc với cộng đồng người bản địa Zoró. Silgueiro cho biết, những thổ dân ở đây không có cách nào khác là phải làm việc cho những kẻ chặt phá rừng để đổi lấy thực phẩm.
Song cùng với sự hỗ trợ từ địa phương và ICV, những người thổ dân hiện nay đã tìm ra cách phát triển sinh kế dựa vào việc thu gom và bán hạt điều Brazil cho hợp tác xã nông dân COOPAVAM. Hợp tác xã này tập hợp các gia đình nông dân và cư dân của các khu bảo tồn trong khu vực, bao gồm cả vùng sinh sống của người bản địa Zoró rộng 356.000 ha. Theo quy định, chỉ những tổ chức và doanh nghiệp đã đăng ký mới được thu hoạch quả hạch từ loài cây gỗ quý này. Trước đây, thương lái đến thu mua và ép giá khiến cho người dân địa phương trực tiếp thu hái hạt không được trả công xứng đáng. Hiện nay, với việc thu hoạch và bán thông qua COOPAVAM, người dân Zoró được bảo đảm giá cả hợp lý.
Ngoài ra hợp tác xã cũng hỗ trợ về hậu cần, giấy phép thu hoạch và đứng ra bảo đảm cho người thu hoạch hạt điều Brazil được ký hợp đồng công khai và minh bạch. Người dân cũng được trả cao hơn so giao dịch với những người thu mua trước kia. Theo báo cáo của ICV, ngay cả trong thời kỳ đại dịch Covid-19 gây thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế, hợp tác xã vẫn duy trì mức giá cao đối với hạt điều Brazil. Bà Luzirene Lustosa là Chủ tịch hợp tác xã, đã làm việc với các gia đình thu hoạch hạt điều Brazil trong suốt 11 năm qua cho biết: “Chúng tôi rất tự hào làm đối tác với cộng đồng người Zoró vì họ là những người bảo vệ rừng, đồng thời chúng tôi cũng phụ thuộc vào những người thợ rừng để có đủ số lượng hạt đáp ứng nhu cầu thị trường”.
“90% sản phẩm của COOPAVAM đến từ rừng, từ người dân bản địa. Chúng tôi luôn cam kết minh bạch và một phần lợi nhuận quay lại bảo tồn cộng đồng địa phương, bảo vệ rừng”, bà Lustosa cho biết thêm. Hiện mạng lưới các nhà phân phối của COOPAVAM có thể tiêu thụ và bán khoảng 400 tấn hạt điều Brazil mỗi năm; dự đoán con số này sẽ tăng lên 700 tấn trong những năm tới. Điều này khiến cho COOPAVAM được ghi nhận như một mô hình bền vững, giúp người thổ dân Zoró từ bỏ hoạt động khai thác gỗ trái phép và có thu nhập ổn định.
Bà Lustosa giải thích việc thúc đẩy chuỗi thu hoạch và tiêu thụ hạt điều Brazil là rất quan trọng: “Hạt quả hạch đóng một vai trò thiết yếu trong việc giúp bảo vệ lãnh thổ của người Zoró và vùng rừng Amazon nói chung. Chúng tôi hy vọng các ngôi làng khác cũng sẽ ngừng các hoạt động bất hợp pháp và xem việc thu hoạch hạt điều Brazil là một công việc kinh doanh hiệu quả, qua đó giúp bảo tồn rừng”.
