Phóng viên: Chương trình hợp tác giữa Pháp và Việt Nam giai đoạn 2016-2021 đã có nhiều thành công trên các lĩnh vực công vụ, công chức, cải cách hành chính và chuyển đổi số. Dấu mốc đáng nhớ của chương trình hợp tác là lễ khai trương Cổng dịch vụ công quốc gia Việt Nam vào năm 2018. Theo ông, những thay đổi đáng kể nhất mà Việt Nam đã đạt được trong 5 năm qua là gì, và đâu là những rào cản cần tháo gỡ để chuyển đổi số thực sự mang lại lợi ích cho người dân và doanh nghiệp?
Ông Hervé Le Bars: Việt Nam thời gian qua đã có nhiều thành tựu phát triển quan trọng. Sự ra đời của hệ thống Cổng dịch vụ công quốc gia ngày 9/12/2018 với sự tham gia đóng góp của các chuyên gia Pháp, đánh dấu bước ngoặt trong việc đẩy mạnh chuyển đổi số và áp dụng quy trình không giấy tờ để tiết kiệm chi phí và nâng cao tốc độ xử lý công việc.
Tiếp đó, việc triển khai hệ thống Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, hệ thống định danh và xác thực điện tử, thẻ căn cước công dân gắn chíp điện tử trong công cuộc chuyển đổi số giúp tăng cường niềm tin trong các giao dịch và thúc đẩy thanh toán điện tử. Cùng với đó, Trung tâm dữ liệu quốc gia chính thức ra mắt để kiểm soát và đo lường chất lượng dữ liệu nhằm phục vụ người dân hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, một thách thức hiện nay vẫn cần được tháo gỡ là việc chia sẻ thông tin giữa cấp trung ương và địa phương trong quá trình sắp xếp lại đơn vị hành chính. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải đẩy mạnh quá trình tự động hóa và chuyển đổi số để hỗ trợ công chức mà không cần tăng biên chế. Đặc biệt, để chính phủ số hoạt động hiệu quả cần phải loại bỏ hoàn toàn các quy trình giấy và đảm bảo dữ liệu đầu vào phải đạt chất lượng cao vì đây là điều kiện tiên quyết để ứng dụng AI thành công.
Phóng viên: Với kinh nghiệm từ phía Pháp, ông đánh giá yếu tố nào là quyết định nhất trong chuyển đổi số: công nghệ, dữ liệu hay nguồn nhân lực? Việt Nam nên tập trung vào đòn bẩy nào trong giai đoạn tới?
Ông Hervé Le Bars: Theo tôi, rất khó để có thể đưa ra một nhận định tách bạch rõ ràng từng thành phần, bởi quá trình chuyển đổi số đòi hỏi sự phát triển và kết hợp của nhiều yếu tố, cả về công nghệ, dữ liệu và nguồn nhân lực. Việt Nam cần cơ sở hạ tầng công nghệ như hệ thống trao đổi và định danh số, nhưng đồng thời không thể bỏ qua yếu tố con người thông qua việc đào tạo công chức và phổ biến kiến thức cho người dân.
Một thực tế cho thấy giới trẻ, đối tượng thường xuyên và dễ dàng tiếp cận với những tiến bộ của công nghệ, cũng có thể gặp khó khăn khi thực hiện các thủ tục trực tuyến do ngôn ngữ hành chính phức tạp dựa trên các quy định pháp luật.
Việt Nam cần thiết lập các công cụ tự động hóa mạnh mẽ để nâng cao hiệu quả, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ và hỗ trợ cán bộ trong việc tiếp nhận, phản hồi yêu cầu của người dân. Việc này giúp xử lý khối lượng công việc lớn mà không cần phải tăng thêm biên chế công chức.
Việc bảo đảm chất lượng của dữ liệu đầu vào cũng là yêu cầu bắt buộc. Để AI hoạt động tốt và phản hồi chính xác, dữ liệu phải có chất lượng cao, có hệ thống tham chiếu tốt và mọi quy trình thủ tục phải được số hóa ngay từ đầu, loại bỏ hoàn toàn quy trình giấy.
Tôi cũng khẳng định một lần nữa: Chủ quyền dữ liệu và các mô hình tri thức một là vấn đề cốt yếu đối với bất kỳ quốc gia nào, trong đó có Việt Nam. Việt Nam nhất thiết phải sở hữu các cơ sở dữ liệu chủ quyền, mô hình tri thức chủ quyền và các công cụ trí tuệ nhân tạo chủ quyền. Nếu không tự huấn luyện các mô hình riêng và không có cơ sở dữ liệu chủ quyền, Việt Nam sẽ đối mặt với rủi ro về dữ liệu sai lệch, kết quả từ AI không còn chính xác, chưa kể tới các vấn đề về an ninh và tính phục hồi của hệ thống.
Phóng viên: Nhiều quốc gia đã dành một khoản đầu tư lớn cho công cuộc chuyển đổi số nhưng chưa đạt được những kết quả như ý. Vậy theo ông, điều gì thực sự quyết định thành công của một nền hành chính số?
Ông Hervé Le Bars: Thất bại thường không đến từ công nghệ mà do cách thức triển khai có thể chưa phù hợp. Bởi lẽ, theo kinh nghiệm từ các quốc gia tiên phong trong lĩnh vực này, quy trình tự động hóa đúng cách có thể giúp giảm chi phí thủ tục từ 10 đến 15 lần.
Tôi có thể gợi ý về việc áp dụng nguyên lý Pareto, trong đó chúng ta tập trung tự động hóa hoàn toàn 80% các trường hợp đơn giản để mang lại lợi ích ngay lập tức cho xã hội, mang lại những trải nghiệm tốt nhất cho công dân cũng như củng cố lòng tin của người dân vào nền hành chính công.
Đối với 20% các trường hợp phức tạp còn lại, chúng ta nên để các công chức xử lý với sự hỗ trợ của AI thay vì áp dụng quy trình tự động hóa hoàn toàn với tất cả mọi thứ. Sự kết hợp giữa năng lực của máy móc và sự thẩm định của con người sẽ đảm bảo tính hiệu quả và độ chính xác cho nền quản trị số.
Phóng viên: Các cán bộ lãnh đạo và công chức cần trang bị những năng lực gì để không chỉ là người thụ hưởng các tiến bộ kỹ thuật, mà còn có thể trở thành người kiến tạo ra sự đổi mới tại nơi làm việc?
Ông Hervé Le Bars: Cán bộ, công chức, viên chức cơ quan hành chính công cần được đào tạo về hai khái niệm nền tảng là văn hóa dữ liệu và quản trị big data (tạm dịch “dữ liệu lớn”) để hiểu rằng dữ liệu chính là “nhiên liệu” cho mọi hoạt động số hóa.
Tôi có thể đưa ra một ví dụ như sau: Trước đây, trong bộ máy hành chính, khi trao đổi thông tin, chúng ta thường thao tác trên giấy tờ. Chúng ta sẽ gửi đi một hoặc vài tập tài liệu, người tiếp nhận sẽ xử lý các đầu việc trong đó, sau đó phúc đáp bằng một văn bản hoặc tài liệu khác. Và cứ thế, trình tự diễn ra tuần tự và liên tiếp như vậy, dẫn đến tình trạng quá trình này phức tạp và tốn thời gian.
Vì vậy, chúng ta cần phải chuyển đổi tất cả thành dạng dữ liệu số hóa. Do đó, việc đào tạo tất cả các nhà quản lý về cách tiếp cận dữ liệu này sẽ cho phép quy trình xử lý công việc trở nên thuận tiện hơn và nhanh chóng hơn.
Cán bộ, công chức cần phải học cách điều phối các nhóm dữ liệu và diễn giải các kết quả thông minh mà công nghệ đưa ra. Trong kỷ nguyên AI, năng lực quan trọng nhất không còn là sở hữu kiến thức thuần túy, mà là khả năng tư duy, lý luận và biết cách diễn giải, phản biện lại các kết quả từ AI. Bên cạnh đó, các nhà quản lý cũng phải nắm vững các vấn đề về an ninh mạng và chủ quyền công nghệ để nhận diện được cả cơ hội lẫn rủi ro trong quá trình điều hành.
Phóng viên: Ông nhận thấy điểm đặc trưng nào của Việt Nam để có thể khẳng định vị thế trong kỷ nguyên AI và ông có khuyến nghị chiến lược nào cho 5 năm tới?
Ông Hervé Le Bars: Sau 7 năm hợp tác, điểm mạnh lớn nhất của Việt Nam mà tôi nhận thấy chính là khả năng thực thi nhanh chóng một cách ấn tượng và đội ngũ kỹ sư công nghệ được đào tạo chất lượng cao. Những dự án có thể mất nhiều năm ở Pháp thì Việt Nam có thể hoàn thành chỉ trong vài tháng với chất lượng tốt, nhờ ý chí chính trị nhất quán và tinh thần quyết liệt từ phía chính phủ trong việc thúc đẩy chuyển đổi số.
Tuy nhiên, thách thức đi kèm là bài toán làm sao để thay đổi tư duy và nhận thức của người dùng để công nghệ được ứng dụng hiệu quả trong thực tế, bởi việc thay đổi tư duy luôn cần thời gian, trong khi công nghệ lại luôn luôn đổi mới.
Sau giai đoạn thiết lập các trung tâm dữ liệu và các khối xây dựng kỹ thuật số chung, mục tiêu tối thượng trong 5 năm tới là hướng tới kỷ nguyên “AI tự vận hành” (Agentic AI). Tương lai của hành chính công sẽ không còn là các ứng dụng đơn lẻ, mà là một hệ thống các “AI tự vận hành” được chuyên biệt hóa phù hợp với mỗi lĩnh vực từ pháp lý, thuế cho đến dịch vụ công. Các “AI tự vận hành” này có khả năng tự động xử lý công việc và tự phối hợp, giao tiếp với nhau để giải quyết các bài toán phức tạp mà không cần con người can thiệp từng bước. Đây chính là tương lai của nền hành chính công hiện đại mà các quốc gia tiên tiến đang hướng tới.
Để không bị bỏ lại phía sau, các nhà quản lý hành chính công tại Việt Nam bắt buộc phải được đào tạo về “văn hóa dữ liệu” và tư duy kiểm soát mới. Trong kỷ nguyên dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo, các nhà quản lý hành chính công không thể kiểm soát thủ công từng văn bản như trước, mà phải có tư duy lập luận, biết cách diễn giải kết quả và chấp nhận việc công nghệ sẽ vận hành những hệ thống xử lý thông minh hơn khả năng kiểm soát trực tiếp của con người.
Phóng viên: Cuối cùng, ông đánh giá thế nào về tầm quan trọng của việc sử dụng AI có trách nhiệm và làm thế nào để thiết lập một khung đạo đức cho vấn đề này?
Ông Hervé Le Bars: Trong quản trị công, đạo đức và trách nhiệm phải là ưu tiên hàng đầu vì mục tiêu của dịch vụ công là phục vụ người dân một cách công bằng và tuân thủ pháp luật. Vì mục tiêu phục vụ dịch vụ công, mọi phản hồi của AI phải luôn dựa trên nền tảng đạo đức và tuân thủ pháp luật, tuyệt đối không được phép lừa dối hay cung cấp thông tin sai lệch cho người dân.
Trong thời đại ngày càng xuất hiện nhiều vấn nạn tin giả và deepfake (hình ảnh, video hoặc giọng nói giả với độ giống thật rất cao), Việt Nam có thể tham khảo Luật AI (AI Act) do các quốc gia thành viên của Liên minh châu Âu thông qua.
Các quy định pháp luật về AI đúng đắn và chính xác cho phép nhận diện các nguy cơ và thiết lập các rào cản cần thiết đối với những ứng dụng AI có hại. Chính phủ các nước nói chung và Việt Nam nói riêng cần phát triển các công cụ phát hiện tự động bằng công nghệ để kịp thời ngăn chặn và áp dụng các hình phạt nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm.
Sau cùng, Chính phủ các nước cần đặt mục tiêu cốt lõi của việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hành chính phải là cung cấp những câu trả lời chính xác nhất, trung thực nhất và luôn đặt lợi ích của người dân vào trung tâm.
Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!
