Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình tri thức, số hóa và tự động hóa, quy mô dân số đông không còn tự động bảo đảm cho tăng trưởng nếu lực lượng đó không được trang bị đầy đủ kỹ năng, tri thức và sức khỏe.
Đất nước “vạn đảo” đang bước vào giai đoạn đỉnh cao của thời kỳ “dân số vàng” khi tỷ lệ người trong độ tuổi lao động chiếm đa số. Đây là cơ hội có một không hai mà các quốc gia Đông Á như Nhật Bản, Hàn Quốc từng tận dụng thành công để bứt phá thành các nước phát triển. Tuy nhiên, thời cơ này cũng đi kèm một “đồng hồ đếm ngược” nghiệt ngã: Nếu không kịp thời nâng cao năng suất lao động và giá trị gia tăng của lực lượng lao động trước khi dân số bắt đầu già hóa, Indonesia sẽ đối mặt “bẫy thu nhập trung bình” và nguy cơ “chưa giàu đã già”.
Nhận thức rõ thách thức đó, chính quyền Indonesia qua các nhiệm kỳ - đặc biệt là việc thông qua chiến lược “Indonesia Emas 2045” (Indonesia hoàng kim 2045) với mục tiêu đưa quốc gia này trở thành 1 trong 5 nền kinh tế lớn nhất thế giới vào dịp kỷ niệm 100 năm thành lập nước - đã đưa việc phát triển nguồn nhân lực (SDM - Sumber Daya Manusia) lên vị trí ưu tiên hàng đầu, xếp trên cả phát triển hạ tầng vật chất.
Để hiện thực hóa tầm nhìn này, Indonesia đã và đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp chiến lược trên các lĩnh vực cốt lõi. Một là cải cách giáo dục và đào tạo nghề. Indonesia đã ban hành nhiều chính sách nhằm thu hẹp khoảng cách giữa nhà trường và thị trường lao động. Chương trình “Merdeka Belajar”(Tự do học tập) là một bước đi táo bạo nhằm linh hoạt hóa giáo dục đại học, khuyến khích sinh viên thực tập và tích lũy kinh nghiệm thực tế tại doanh nghiệp. Hệ thống giáo dục nghề nghiệp được tái cấu trúc để tập trung vào các kỹ năng số, kỹ thuật cao và tự động hóa, đáp ứng nhu cầu của các ngành công nghiệp mũi nhọn như sản xuất xe điện, năng lượng tái tạo và chế biến khoáng sản.
Hai là chăm sóc sức khỏe và dinh dưỡng nền tảng. Một lực lượng lao động chất lượng cao không thể xây dựng trên một nền tảng thể chất suy yếu. Indonesia đang dồn lực giải quyết tình trạng suy dinh dưỡng thể thấp còi ở trẻ em. Các chương trình dinh dưỡng học đường, cải thiện y tế cơ sở và mở rộng bao phủ bảo hiểm y tế toàn dân chính là sự đầu tư dài hạn cho năng suất lao động của hàng chục năm tới.
Ba là chuyển đổi số và kỹ năng tương lai. Với sự bùng nổ của kinh tế số tại Đông Nam Á, Indonesia tập trung đào tạo kỹ năng số cho hàng triệu thanh niên và lao động thuộc khu vực phi chính thức. Nhiều chương trình hợp tác chiến lược giữa Chính phủ với các tập đoàn công nghệ toàn cầu nhằm đào tạo về lập trình, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và an ninh mạng đang giúp lực lượng lao động trẻ thích ứng nhanh với làn sóng công nghệ mới.
Dù có quyết tâm chính trị cao và chiến lược rõ ràng, hành trình nâng cao chất lượng nhân lực của Indonesia vẫn phải đối mặt không ít rào cản nội tại, trước hết là chênh lệch vùng miền. Sự phát triển bất bình đẳng giữa đảo Java - trung tâm kinh tế, giáo dục - và các đảo ngoài tạo ra sự lệch pha lớn về chất lượng giáo dục và y tế. Lực lượng lao động ở các vùng sâu, vùng xa vẫn khó tiếp cận các chương trình đào tạo hiện đại.
Kế đến là tỷ lệ lao động phi chính thức cao. Chiếm phần lớn lực lượng lao động toàn quốc, khu vực phi chính thức rất khó tiếp cận các chương trình đào tạo lại hoặc nâng cao kỹ năng bài bản, đồng thời thiếu sự bảo vệ của các mạng lưới an sinh xã hội.
Thêm nữa là chất lượng giáo dục chưa đồng đều. Mặc dù ngân sách nhà nước dành cho giáo dục được luật hóa ở mức tối thiểu 20%, hiệu quả chi tiêu và chất lượng giảng dạy thực tế vẫn còn là câu hỏi lớn. Đội ngũ giáo viên chưa đồng đều về năng lực và hạ tầng trường lớp ở nhiều địa phương vẫn còn thiếu thốn.
Nhằm thu hẹp khoảng cách tiếp cận giáo dục giữa các địa phương, Indonesia đang mở rộng chương trình hỗ trợ giáo dục đại học tới các khu vực vùng sâu, vùng xa và đặc biệt khó khăn. Khoảng 85.000 sinh viên từ các gia đình có thu nhập thấp thuộc khu vực 3T gồm Terdepan (biên giới/vùng sâu vùng xa giáp ranh), Terluar (hải đảo xa xôi) và Tertinggal (vùng kém phát triển) đang nhận được hỗ trợ từ Thẻ thông minh Indonesia (KIP) của chính phủ nhằm giúp các em tiếp tục học tập. Con số này chiếm hơn 10% tổng số sinh viên được hưởng chương trình trên toàn quốc.
Việc mở rộng Thẻ thông minh Indonesia dành cho đại học (KIP Kuliah) nhằm đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trẻ cho quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế. Số lượng lớn sinh viên xuất thân từ các địa bàn 3T được hưởng KIP Kuliah cho thấy chính sách này góp phần hỗ trợ các gia đình thu nhập thấp, đồng thời mở rộng nguồn nhân lực có trình độ ở những địa bàn còn hạn chế về cơ hội học tập, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng.
Nỗ lực của Indonesia mang lại nhiều giá trị tham khảo cho các quốc gia đang phát triển trong khu vực. Bài học lớn nhất là sự kiên trì chiến lược. Phát triển con người không thể đem lại kết quả trong một vài nhiệm kỳ mà đòi hỏi cam kết liên tục qua nhiều thế hệ lãnh đạo. Bên cạnh đó là sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước và khu vực tư nhân, bởi doanh nghiệp chính là thước đo chính xác nhất cho nhu cầu của thị trường lao động.
Nhìn tổng thể, nỗ lực nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của Indonesia là một cuộc đua với thời gian đầy cam go nhưng bắt buộc phải thắng. Nếu vượt qua được các rào cản về hạ tầng, sự bất bình đẳng vùng miền và chất lượng quản trị, Jakarta vừa giải được bài toán “bẫy thu nhập trung bình” cho chính mình, vừa khẳng định vị thế một trung tâm kinh tế và tri thức hàng đầu của ASEAN trong những thập kỷ tới.
