Xây dựng "luật chơi" mới cho nuôi biển công nghiệp

Ngày 26/6, tại Hà Nội, Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với các đơn vị, chuyên gia tổ chức cuộc họp lấy ý kiến xây dựng Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) về cơ sở nuôi cá biển công nghiệp-yêu cầu kỹ thuật.

Chuyển từ quản lý từng cấu kiện sang quản lý toàn bộ hệ thống

Theo Cục Thủy sản và Kiểm ngư, đây là bộ tiêu chuẩn đầu tiên được xây dựng riêng cho loại hình nuôi biển công nghiệp tại Việt Nam, tạo cơ sở thống nhất cho quy hoạch, thiết kế, xây dựng, vận hành và quản lý các trang trại nuôi biển quy mô lớn.

Phát biểu tại cuộc họp, ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư, cho biết nuôi biển đang được xác định là ngành kinh tế quan trọng của kinh tế biển. Tuy nhiên, việc thiếu hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất đang là điểm nghẽn đối với quá trình đầu tư, quản lý và phát triển. Vì vậy, bộ tiêu chuẩn mới được kỳ vọng tạo hành lang kỹ thuật, chuẩn hóa hoạt động nuôi biển theo hướng chuyên nghiệp, bền vững và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Điểm khác biệt lớn nhất của dự thảo lần này là chuyển từ cách tiếp cận quản lý từng cấu kiện riêng lẻ như lồng, lưới hay hệ thống neo sang quản lý toàn bộ hệ thống nuôi biển.

Theo Ban soạn thảo, tiêu chuẩn được xây dựng theo vòng đời của một cơ sở nuôi, bao gồm khảo sát, lựa chọn vị trí, thiết kế, lắp đặt, nghiệm thu, vận hành, bảo trì và quản lý hồ sơ kỹ thuật. Trong đó, hồ sơ kỹ thuật được xem là công cụ quan trọng để theo dõi, đánh giá sự phù hợp trong suốt quá trình hoạt động.

Việc thiếu hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất đang là điểm nghẽn đối với quá trình đầu tư, quản lý và phát triển. Vì vậy, bộ tiêu chuẩn mới được kỳ vọng tạo hành lang kỹ thuật, chuẩn hóa hoạt động nuôi biển theo hướng chuyên nghiệp, bền vững và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư

Dự thảo cũng áp dụng phương pháp quản lý dựa trên đánh giá rủi ro nhằm kiểm soát an toàn và độ tin cậy của hệ thống. Thay vì quy định cứng đối với từng loại vật liệu hay công nghệ, các yêu cầu kỹ thuật được xây dựng theo hướng mở, tạo điều kiện tiếp nhận vật liệu, thiết bị và công nghệ mới, kể cả ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), nhưng vẫn bảo đảm các tiêu chí đánh giá và chứng nhận.

Theo Ban soạn thảo, dự thảo được xây dựng trên ba nguyên tắc xuyên suốt.

Thứ nhất, kế thừa các tiêu chuẩn quốc gia đã ban hành, đặc biệt là TCVN 13995:2024, đồng thời cập nhật phương pháp xây dựng theo quy định mới để bảo đảm tính hiện đại và thuận lợi khi áp dụng.

Thứ hai, hài hòa với các tiêu chuẩn quốc tế, chủ yếu tham chiếu ISO 16488 và tiêu chuẩn NS 9415 của Na Uy. Việc tham chiếu không nhằm sao chép nguyên mẫu mà tiếp thu tư duy quản lý, cấu trúc và hệ thống thuật ngữ, sau đó điều chỉnh phù hợp với điều kiện tự nhiên, trình độ công nghệ và thực tiễn sản xuất của Việt Nam.

Thứ ba, bảo đảm tính minh bạch và khả năng kiểm chứng. Mỗi yêu cầu kỹ thuật đều phải có tiêu chí đo lường, xác minh cụ thể để làm căn cứ chứng nhận hợp chuẩn và triển khai trên thực tế.

Theo nhóm biên soạn, việc xây dựng bộ tiêu chuẩn gặp nhiều khó khăn do Việt Nam chưa có tiền lệ trong lĩnh vực này, trong khi nhiều quy định quốc tế liên quan đến kỹ thuật công trình ngoài khơi và công trình dầu khí. Vì vậy, dự thảo vừa kế thừa kinh nghiệm quốc tế, vừa lựa chọn những nội dung phù hợp với điều kiện trong nước nhằm bảo đảm tính khả thi.

Ngoài ra, dự thảo bổ sung nhiều quy định mới về khảo sát vị trí nuôi, yêu cầu kỹ thuật đối với toàn bộ hệ thống lồng, lưới, neo, quy trình lắp đặt, nghiệm thu, vận hành, bảo trì và quản lý hồ sơ kỹ thuật. Các thông số chi tiết được bố trí trong hệ thống phụ lục theo thông lệ quốc tế, giúp dễ tra cứu và thuận tiện cập nhật khi công nghệ thay đổi.

Khảo sát vị trí nuôi, quản lý môi trường và tạo nền tảng thu hút đầu tư

Một trong những điểm mới đáng chú ý của dự thảo là quy định chặt chẽ về khảo sát và đánh giá vị trí nuôi trước khi đầu tư.

Theo đó, doanh nghiệp phải đánh giá đồng thời ba nhóm điều kiện gồm điều kiện tự nhiên như sóng, gió, dòng chảy, thủy triều, độ sâu; điều kiện môi trường như chất lượng nước, oxy hòa tan, độ mặn và các yếu tố sinh học; đồng thời xem xét sự phù hợp với quy hoạch và khả năng khai thác để tránh chồng lấn với các ngành kinh tế khác.

Các chuyên gia cho rằng dữ liệu khảo sát cần có chuỗi số liệu từ 10-50 năm để đánh giá xác suất xảy ra các hiện tượng thời tiết cực đoan. Đây là cơ sở quan trọng giúp lựa chọn giải pháp thiết kế phù hợp, giảm thiểu rủi ro và hạn chế thiệt hại khi xảy ra bão lớn.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng đặt trọng tâm vào quản lý sức tải môi trường. Theo các chuyên gia, thay vì chỉ quy định khoảng cách giữa các cơ sở nuôi, cần xác định sức tải của từng vùng biển để kiểm soát tổng quy mô nuôi, bảo đảm khả năng tự làm sạch của môi trường và hạn chế phát sinh dịch bệnh.

Nhóm chuyên gia cũng đề xuất tham khảo mô hình quản lý "đèn giao thông" của Na Uy, trong đó quy mô nuôi được điều chỉnh theo chất lượng môi trường. Khi các chỉ số môi trường suy giảm, cơ quan quản lý có thể yêu cầu giảm sản lượng hoặc điều chỉnh hoạt động nuôi nhằm bảo vệ hệ sinh thái biển.

Đóng góp ý kiến cho dự thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Thái Thanh Bình, Phó Hiệu trưởng Trường cao đẳng Kinh tế Thủy sản, cho rằng, việc xây dựng tiêu chuẩn quốc gia là cần thiết nhưng phải bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu quản lý và tính khả thi. Nếu quy định quá đơn giản sẽ không đáp ứng yêu cầu quản lý, nhưng nếu quá chặt chẽ sẽ gây khó khăn cho doanh nghiệp.

Việc xây dựng tiêu chuẩn quốc gia là cần thiết nhưng phải bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu quản lý và tính khả thi. Nếu quy định quá đơn giản sẽ không đáp ứng yêu cầu quản lý, nhưng nếu quá chặt chẽ sẽ gây khó khăn cho doanh nghiệp.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Thái Thanh Bình, Phó Hiệu trưởng Trường cao đẳng Kinh tế Thủy sản

​

Ông đề xuất tiêu chuẩn nên tập trung vào các yêu cầu đối với hạ tầng và công trình nuôi như quy mô cơ sở, mức độ số hóa, tự động hóa, khả năng truy xuất nguồn gốc, an toàn sản phẩm, an toàn môi trường và an toàn lao động. Đồng thời cần quy định rõ yêu cầu kỹ thuật đối với các hạng mục như hệ thống điện, cấp nước, giám sát và khả năng chống chịu điều kiện sóng gió trên biển.

Đối với nội dung đánh giá sức tải vùng nuôi, ông cho rằng đây là trách nhiệm của địa phương trong quá trình quy hoạch nên không nhất thiết đưa vào tiêu chuẩn kỹ thuật.

Nhiều chuyên gia tại cuộc họp nhận định, xu hướng phát triển thủy sản đang chuyển mạnh từ khai thác sang nuôi trồng bền vững. Trong khi đó, thực tế hiện nay nhiều cơ sở nuôi biển vẫn lựa chọn vị trí chủ yếu dựa trên diện tích mặt nước còn trống, thay vì đánh giá đầy đủ các yếu tố tự nhiên và môi trường, dẫn đến nhiều rủi ro về an toàn công trình, hiệu quả sản xuất và tác động đến hệ sinh thái.

Theo các chuyên gia, việc ban hành bộ tiêu chuẩn không chỉ nhằm chuẩn hóa yêu cầu kỹ thuật mà còn tạo "ngôn ngữ chung" giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, tổ chức tín dụng và doanh nghiệp bảo hiểm. Khi có hệ thống tiêu chuẩn thống nhất, việc đánh giá chất lượng công trình, chứng nhận hợp chuẩn, quản trị rủi ro và tiếp cận nguồn vốn sẽ thuận lợi hơn.

Đây cũng là cơ sở để các ngân hàng và doanh nghiệp bảo hiểm mạnh dạn tham gia vào chuỗi giá trị nuôi biển, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp đầu tư các công nghệ hiện đại như hệ thống cho ăn tự động, giám sát từ xa, cảm biến môi trường và AI trong quản lý trang trại.

Các chuyên gia kỳ vọng, sau khi hoàn thiện và ban hành, bộ TCVN sẽ trở thành hành lang kỹ thuật quan trọng, tạo nền tảng để ngành nuôi biển Việt Nam chuyển từ mô hình sản xuất truyền thống sang sản xuất công nghiệp quy mô lớn, nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.