Theo dự đoán, năng suất vụ đông-xuân năm nay tại Cần Thơ đạt mức khá. Tuy nhiên, giá thu mua sụt giảm. Ghi nhận trong những ngày đầu thu hoạch cho thấy, giá lúa tươi hiện phổ biến ở mức khoảng 5.800 đến 6.500 đồng/kg đối với các giống chủ lực như OM18, Đài Thơm 8 và OM5451. Mức giá này được đánh giá là thấp hơn mặt bằng người trồng lúa mong đợi trong vụ đông-xuân khi so sánh với diễn biến giá của các vụ trước tại cùng thời điểm.
Giá lúa không tăng, trong khi đó giá phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, giống, chi phí thuê máy móc và nhân công cao hơn so với nhiều năm trước, trở thành áp lực không nhỏ đối với người nông dân. Thời điểm hiện tại, dù giá lúa không giảm “sốc” theo nghĩa tuyệt đối, nhưng khi đặt trong tương quan với chi phí đầu vào, hiệu quả kinh tế của người trồng lúa bị thu hẹp rõ rệt. Với nhiều hộ nông dân, nhất là những hộ phải thuê đất hoặc thuê phần lớn lao động, bài toán lời-lỗ trở nên rất mong manh.
Điều đáng lo nhất là hiện tượng “được mùa nhưng mất giá” liên tục lặp đi lặp lại trong những vụ mùa gần đây. Chỉ mới tháng 8, tháng 9/2025, trong vụ hè-thu, khi năng suất thu hoạch tại Cần Thơ và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long tăng cao thì giá lúa trên thị trường giảm mạnh so với thời điểm trước đó. Thời điểm đó, ghi nhận tại Cần Thơ, lúa Đài Thơm 8 và OM18 được thu mua phổ biến ở mức 5.400 đến 5.800 đồng/kg, giảm 700 đến 900 đồng/kg chỉ trong khoảng hơn 1 tuần. Lúa OM5451 dao động từ 5.000 đến 5.500 đồng/kg, giảm từ 700 đến 800 đồng/kg; trong khi lúa ST24 dù thuộc nhóm chất lượng cao cũng chỉ đạt từ 7.200 đến 8.000 đồng/kg, thấp hơn 800 đến 1.200 đồng/kg so với thời điểm đầu vụ.
Theo một số chuyên gia nhận định, hiện tại, khó khăn nhất đối với người trồng lúa không đến từ việc mất mùa hay sâu bệnh mà chủ yếu từ sự bất cân xứng giữa giá bán và chi phí sản xuất. Trong khi đó, các địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long dù đã có những chủ trương và mô hình nhằm thúc đẩy cánh đồng lớn, liên kết sản xuất-tiêu thụ, nhưng tỷ lệ diện tích lúa tham gia các chuỗi liên kết bền vững vẫn chưa cao.
Tại nhiều vùng, người nông dân vẫn bán lúa thông qua thương lái, ít có hợp đồng bao tiêu dài hạn với doanh nghiệp. Đó cũng là nguyên nhân khiến họ trở thành đối tượng thiệt thòi nhất khi thị trường biến động, bởi không có khả năng quyết định giá bán mà phụ thuộc vào thương lái và diễn biến thị trường.
Bên cạnh đó, việc mất cân đối cung-cầu theo thời điểm cũng là nguyên nhân khiến giá lúa giảm. Sản xuất lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long hiện nay vẫn mang tính mùa vụ, mỗi khi bước vào cao điểm thu hoạch, lượng lúa hàng hóa dồn ra thị trường chỉ trong một thời gian ngắn. Việc thiếu hệ thống kho trữ, sấy, bảo quản quy mô lớn cũng là nguyên nhân khiến người nông dân phải bán lúa ngay sau thu hoạch. Lúa bán nhiều, trong khi khả năng hấp thụ của thị trường trong nước và xuất khẩu không thể kịp tăng tương ứng cho nên giảm giá là điều khó tránh khỏi.
Chưa kể, khâu điều tiết thị trường và nhịp độ xuất khẩu lúa gạo hiện nay chưa thật sự linh hoạt, hoạt động xuất khẩu vẫn chịu tác động lớn từ biến động thị trường quốc tế và chính sách nhập khẩu của các nước. Khi xuất khẩu chậm lại hoặc doanh nghiệp tạm thời thu mua cầm chừng, lượng lúa tồn trong nước tăng nhanh, tác động trực tiếp đến giá thu mua tại ruộng. Ngoài ra, liên kết chuỗi trong sản xuất lúa gạo vẫn là khâu yếu. Diện tích lúa có hợp đồng bao tiêu ổn định chưa cao khiến nông dân đứng ngoài các cam kết về giá và đầu ra. Thương lái tiếp tục đóng vai trò chi phối thị trường ngắn hạn, còn người trồng lúa trở thành bên gánh chịu rủi ro lớn nhất mỗi khi giá biến động.
Làm sao tháo gỡ vòng luẩn quẩn “được mùa nhưng mất giá” đang là vấn đề cấp bách không chỉ Cần Thơ mà nhiều tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long đang phải đối mặt. Trước hết, việc đổi cách tiếp cận trong tổ chức sản xuất và tiêu thụ lúa gạo thay vì chỉ chạy theo sản lượng cần được ưu tiên. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh liên kết chuỗi theo hướng thực chất, lấy doanh nghiệp và hợp tác xã làm hạt nhân, Nhà nước tiếp tục hoàn thiện cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia bao tiêu sản phẩm, đầu tư vào khâu thu mua, chế biến và dự trữ lúa gạo, nhất là trong giai đoạn thu hoạch.
Vai trò của hợp tác xã phải được đẩy mạnh, cả về năng lực quản trị và vai trò đại diện để trở thành cầu nối hiệu quả cho nông dân và doanh nghiệp. Cần nâng cao năng lực điều tiết thị trường, nhất là điều hành nhịp độ xuất khẩu lúa gạo theo mùa vụ. Việc phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương trong dự báo cung-cầu, thị trường xuất khẩu sẽ giúp giảm tình trạng dồn ứ lúa hàng hóa trong nước vào cùng một thời điểm, qua đó hạn chế áp lực giảm giá tại ruộng.
Về lâu dài, việc nâng cao giá trị hạt lúa, giảm dần tỷ trọng lúa chất lượng thấp, mở rộng diện tích lúa chất lượng cao, lúa đặc sản gắn với truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn thị trường là hướng đi cần được thúc đẩy mạnh. Khi sản phẩm có sự khác biệt rõ ràng và tham gia sâu hơn vào các phân khúc giá trị cao, giá lúa sẽ bớt phụ thuộc vào biến động ngắn hạn của thị trường.
