Từ khi Vườn quốc gia Pù Mát thành lập năm 1995 đến nay, công tác quản lý, bảo vệ rừng được Ban Giám đốc vườn xác định là nhiệm vụ chính trị quan trọng nhất. Với phương châm “Bảo vệ rừng tại gốc”, hằng năm, các lực lượng bảo vệ rừng của đơn vị đã thực hiện hàng nghìn đợt tuần tra, len lỏi vào rừng sâu để ngăn chặn, xử lý các hoạt động khai thác lâm sản trái phép. Năm 2019, việc ứng dụng phần mềm SMART để báo cáo và giám sát công tác tuần tra, bảo vệ rừng được Vườn quốc gia triển khai trên tất cả các trạm quản lý bảo vệ rừng. Đến năm 2023, phần mềm này được ứng dụng triệt để.
Giám đốc Vườn quốc gia Pù Mát Lê Anh Tuấn cho biết, việc ứng dụng phần mềm SMART mang lại những kết quả tích cực và toàn diện cho công tác quản lý bảo vệ rừng của đơn vị. Tất cả thông tin thu thập từ thực địa đều được số hóa, chuẩn hóa và gắn với tọa độ địa lý cụ thể, loại bỏ các yếu tố cảm tính và sai sót của phương pháp thủ công. Dữ liệu không thể bị can thiệp, chỉnh sửa, bảo đảm tính khách quan và minh bạch.
Việc áp dụng SMART giúp thu thập được một cách toàn diện, đầy đủ về các hành vi vi phạm trong lâm phần của Vườn quốc gia, như khu vực bị tác động nhiều, khu vực ít tác động và khu vực không có tác động. Qua đó, điều chỉnh hoạt động quản lý, tập trung chỉ đạo xử lý dứt điểm các khu vực bị tác động nhiều. Việc theo dõi dữ liệu đa dạng sinh học thông qua công cụ SMART cũng phân tích được tình hình phát triển của các loài động vật hoang dã ngoài tự nhiên. Đồng thời, SMART giúp lãnh đạo đơn vị giám sát được kế hoạch hoạt động của từng trạm quản lý bảo vệ rừng, từng kiểm lâm viên, từ đó nâng cao hiệu quả thực thi nhiệm vụ của kiểm lâm viên tại hiện trường và nâng cao được chất lượng quản lý của lãnh đạo dựa trên kết quả phân tích chính xác.
Vườn quốc gia Pù Mát cũng đã triển khai lắp đặt thiết bị Poachercam (camera chuyên dụng quản lý đối tượng ra vào rừng). Việc lắp đặt 12 chiếc Poachercam giúp lực lượng bảo vệ rừng tăng cường khả năng phát hiện sớm, ngăn chặn kịp thời các hành vi vào rừng khai thác lâm sản trái phép, nhất là phòng, chống cháy rừng trong điều kiện thời tiết nắng nóng kéo dài, khô hanh mùa hè. Lực lượng bảo vệ rừng của đơn vị còn tăng cường sử dụng thiết bị Flycam trong tổ chức tuần tra trên diện rộng, tiếp cận các khu vực hiểm trở khó đi lại; thiết lập bẫy ảnh (camera Trap) trong giám sát động vật hoang dã...
Ông Nguyễn Diên Quang, Hạt trưởng Kiểm lâm Vườn quốc gia Pù Mát chia sẻ, vườn có hệ động, thực vật phong phú, đa dạng, luôn phải đối mặt với áp lực lớn từ các hoạt động khai thác gỗ trái phép, săn bắt động vật hoang dã, lấn chiếm đất rừng... Trong khi đó, diện tích rừng lớn, địa hình hiểm trở, chia cắt mạnh nhưng nguồn nhân lực quản lý bảo vệ rừng rất ít, thiếu công cụ hỗ trợ cho nên lực lượng bảo vệ rừng thường xuyên đối mặt khó khăn khi tổ chức các đợt kiểm tra trực tiếp tại hiện trường, nhất là vào mùa mưa lũ. Quá trình thu thập các số liệu, dữ liệu tuần tra đều được ghi chép thủ công, thô sơ.
“Câu chuyện tuần tra rừng giờ đây đã thay đổi nhờ các giải pháp số hóa. Trong điều kiện địa hình chia cắt, hiểm trở, nếu chỉ dựa vào sức người và phương thức thủ công thì không thể bao quát hết. Việc áp dụng các phần mềm công nghệ thông tin, camera giám sát, Flycam... hỗ trợ đắc lực cho lực lượng bảo vệ rừng”, ông Quang cho hay.
Song song với đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, Ban Giám đốc Vườn quốc gia Pù Mát còn chú trọng tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào công tác bảo vệ rừng. Đơn vị thường xuyên phối hợp ban quản lý các thôn, bản tổ chức các cuộc họp tuyên truyền pháp luật, ban hành quy ước bảo vệ rừng của cộng đồng. Hiện nay, có 4.792 hộ dân đang tham gia nhận khoán bảo vệ rừng, góp phần tạo việc làm, thu nhập đáng kể cho người dân và hạn chế sự tác động của họ vào rừng. Một số người từ thợ săn chuyên nghiệp, nay trở thành nhân viên bảo vệ rừng.
Đến nay, không còn hiện tượng khai thác gỗ trong lâm phần do đơn vị quản lý. Bằng các phương pháp, các nhà khoa học cũng đã ghi nhận hơn 2.500 loài thực vật và gần 1.000 loài động vật có xương sống nơi đây. Trong đó, có nhiều loài quý hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN, như: Voi, báo gấm, vượn siki, mang lớn, mang Trường Sơn... Một số quần thể gia tăng về số lượng cá thể.
Với những kết quả tích cực trong công tác bảo tồn, phát triển hệ sinh thái rừng, tài nguyên đa dạng sinh học, năm 2025, Vườn quốc gia Pù Mát chính thức trở thành 1 trong 15 Vườn quốc gia của Việt Nam vinh dự được công nhận danh hiệu Vườn Di sản ASEAN. Đây chính là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với nỗ lực của cán bộ, nhân viên Vườn quốc gia Pù Mát và chính quyền địa phương, người dân trong việc giữ gìn, bảo tồn khu rừng đặc dụng có tính đa dạng sinh học rất cao này, thể hiện giá trị rừng ở tầm khu vực.
