Tự chủ để đại học năng động hơn

Đột phá chiến lược

Trường đại học Kinh tế quốc dân hiện tự chủ trong hầu hết lĩnh vực. Trường được mở thêm nhiều ngành mới đáp ứng yêu cầu của xã hội. Sinh viên được đầu tư nhiều hơn, chuẩn đầu ra cao nên 95% có việc làm khi tốt nghiệp. Hàng trăm giảng viên được cử đi nước ngoài đào tạo mỗi năm bằng chính ngân sách của trường. Thu nhập của giảng viên, cán bộ tăng mạnh so với trước. Hiệu trưởng, GS, TS Phạm Hồng Chương cho biết: “Thí dụ, một thạc sĩ mới vào trường, mức lương tối thiểu là 14 triệu đồng, PGS 25 triệu đồng, GS 30 triệu đồng. Tuy nhiên, đây mới chỉ là lương, còn lại cứ một giờ giảng hiện nay, đơn giá nhà trường đang trả là 100 nghìn đồng/giờ. Nếu giảng bằng tiếng Anh sẽ gấp ba lần. Với những chương trình học phí cao hơn thì mức thù lao giảng dạy sẽ cao hơn nên có những giảng viên thu nhập rất tốt”.

Trường đại học Bách khoa Hà Nội cũng thực hiện tự chủ từ rất sớm. Hiệu trưởng, PGS, TS Huỳnh Quốc Thắng chia sẻ: “Nhờ tự chủ đại học, đã phát huy được việc hợp tác với các doanh nghiệp, hợp tác quốc tế và phát huy được nội lực của các thầy để sáng tạo. Qua đó thu nhập của trường tốt hơn, thu nhập của các thầy cũng tốt hơn. Cuộc sống được bình ổn nên các thầy sẽ dành thời gian cống hiến tốt hơn cho nghiên cứu và giảng dạy”.

Mới đây, tại Hà Nội, Hội nghị do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội tổ chức nhằm đánh giá kết quả đạt được trong triển khai tự chủ đại học đã thẳng thắn nhìn nhận khó khăn, vướng mắc, xác định những nguyên nhân trọng yếu, từ đó định hướng lộ trình cùng những việc cần làm thời gian tới. Tham dự hội nghị có hơn 900 đại diện các trường đại học trên cả nước.

Trường đại học Bách khoa Hà Nội trong nhóm các trường thực hiện tự chủ sớm nhất. Ảnh: TTXVN

Thứ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn cho biết, tự chủ đại học được coi là một đột phá chiến lược, kỳ vọng sẽ tạo nên cuộc cách mạng toàn diện cho giáo dục đại học. Tham dự hội nghị, Phó Thủ tướng Chính phủ Vũ Đức Đam phát biểu: “Tự chủ đại học phải làm sao để sử dụng tốt hơn các nguồn lực, bao gồm con người, tài chính, phải phát huy hiệu quả nguồn lực từ ngân sách nhà nước và phải thu hút mạnh đầu tư của doanh nghiệp. Mặt khác, tự chủ đại học thay đổi quản trị, các trường thành mô hình quản trị tiên tiến, trở thành hình mẫu của không gian hoạt động có tính khoa học, văn hóa”.

Tự chủ đại học tạo thành môi trường cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy các trường đầu tư vào điều kiện bảo đảm và nâng cao chất lượng đào tạo, thu hút sinh viên giỏi, hướng tới thực chất và phát triển bền vững. Một số cơ sở giáo dục đại học đã gặt hái được thành công thông qua kết quả về xếp hạng đại học ở các tổ chức xếp hạng uy tín trên thế giới. Năm 2022, Tổ chức giáo dục Quacquarelli Symonds (QS) công bố Bảng xếp hạng các trường đại học theo lĩnh vực. Ở lĩnh vực Kỹ thuật và Công nghệ, Việt Nam có năm đại học được xếp hạng cao trong nhóm 500 thế giới, ở lĩnh vực Kinh doanh và Kinh tế theo Bảng xếp hạng Times Higher Education, Việt Nam có hai đại diện; lĩnh vực Khoa học xã hội, Việt Nam có ba đại diện.

Hiện cả nước có 5 trường đại học có doanh thu cao nhất (hơn 1.000 tỷ đồng năm) trong đó có hai đơn vị là trường công lập tự chủ từ sớm là Trường đại học Bách khoa Hà Nội và Trường đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh. Ba trường còn lại đều là trường tư thục. Nếu tính tốp 10 trường có tổng thu cao nhất (trong số những trường được khảo sát) thì có tới 5 trường đại học tự chủ từ sớm, bốn trường tư thục và một trường mới được tự chủ. Nếu tính danh sách 30 trường có tổng thu cao nhất năm 2021 thì có 14 trường trong danh sách các trường thí điểm tự chủ theo Nghị quyết số 77.

Còn nhiều khó khăn, vướng mắc

Có thể thấy, tự chủ đại học mang lại những kết quả đáng khích lệ với hệ thống giáo dục nói chung và các cơ sở giáo dục công lập nói riêng mà trọng tâm hưởng lợi là giảng viên, sinh viên và nhà tuyển dụng. Thế nhưng, để thực hiện tự chủ đại học vẫn còn nhiều cái khó ở Việt Nam.

Đó là sự thiếu đồng bộ giữa các luật, hạn chế về phương thức quản lý của cơ quan cấp trên; nguồn kinh phí hạn hẹp, ngân sách cấp chưa tương xứng chủ trương của Đảng và Nhà nước về ưu tiên đầu tư cho giáo dục; hạn chế trong chính sách tự chủ về quản lý tài sản công, quản lý đầu tư công và khai thác, sử dụng các nguồn thu ngoài ngân sách nhà nước.

Các cơ sở đào tạo cũng gặp những vướng mắc về hành lang pháp lý, khó khăn cho việc triển khai khoa học-công nghệ tại đơn vị cũng như sự lạc hậu, chưa đáp ứng yêu cầu của cơ sở vật chất phục vụ nghiên cứu; hạn chế của hoạt động liên kết đào tạo với nước ngoài; hạn chế về phân cấp, phân quyền và thực hiện quy chế dân chủ của các trường…

Trường đại học Cần Thơ trước đây chưa muốn tự chủ. Là trường đa ngành, đông sinh viên, lại ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, nơi mức chi trả của người dân còn thấp nên trường không tự chủ. Nhưng từ hai năm nay, trường không còn được nhận chi phí thường xuyên nữa, trường được xếp vào nhóm bắt đầu thực hiện một số quyền trong các quy định về tự chủ của nhà nước. Bắt tay vào làm, nhà trường gặp một số khó khăn. GS, TS Nguyễn Thanh Phương, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng trường nêu những vướng mắc: “nhiều trường đều đã có cơ sở vật chất, có thể thu hút các doanh nghiệp để đầu tư xây dựng nhà trường, đầu tư các phòng thí nghiệm hoặc các hoạt động khởi nghiệp cho người học. Vấn đề này, các nhà trường áp dụng Luật Tài sản công lại không cho phép, nhưng các trường trên thế giới thực hiện vấn đề này rất tốt và nguồn thu về rất lớn”.

Trường đại học Kinh tế quốc dân lại có những vướng mắc về tài chính, GS, TS Phạm Hồng Chương chia sẻ: “Thí dụ như quyền phê duyệt thanh lý tài sản. Nếu theo Luật Giáo dục, quyền đó thuộc về hiệu trưởng, do hiệu trưởng quyết định. Nhưng theo Luật Quản lý tài sản công thì lại phải phụ thuộc phê duyệt của cơ quan chủ quản. Nhiều khi chúng tôi rất khó, buộc phải làm cả hai công đoạn: Báo cáo Hội đồng trường và báo cáo cả Bộ Giáo dục và Đào tạo. Theo tôi, vấn đề quan trọng nhất để tháo gỡ những khó khăn hiện nay là cơ chế tài chính và những văn bản liên quan đến quản lý tài chính của các đơn vị sự nghiệp công trong đó có các trường đại học. Nó phải đồng nhất với Luật Giáo dục đại học để cho các trường hoạt động thuận lợi hơn”.

Học sinh lớp 12 tìm hiểu ngành nghề, chất lượng đào tạo của các trường đại học. Ảnh: BÍCH NGỌC

Ngoài ra, có ý kiến cho rằng, có một vấn đề, báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo không phân tích tới, đó là đánh giá mức độ tăng đóng góp của người học. Nếu so mức học phí được áp dụng từ năm 2022, học phí của các trường tự chủ cao ít nhất gấp hai lần các trường chưa tự chủ. Mức học phí được quy định theo nghị định cũ cũng tương tự. Ông Nguyễn Ninh Thụy, Trưởng ban Kế hoạch tài chính, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh thừa nhận, học phí tăng đã có ảnh hưởng đến sinh viên. Khảo sát cuối năm 2021 đối với hơn 39 nghìn sinh viên của Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh cho thấy, có 46% sinh viên trong hoàn cảnh gia đình bị mất nguồn thu, 53% sinh viên gặp khó khăn về học phí và có 5% sinh viên nợ học phí.

Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, nhờ có tự chủ đại học mà các trường đã cải thiện được đáng kể vấn đề nâng cao năng lực tài chính. Tuy nhiên, báo cáo cũng phân tích một số vấn đề liên quan tới tài chính mà hệ thống giáo dục đại học đang phải đối mặt.

Trên cơ sở tổng hợp số liệu trên hệ thống Kho bạc Nhà nước, Bộ Tài chính, trong ba năm gần đây, tỷ lệ chi ngân sách nhà nước cho giáo dục đã đạt và vượt mức 20% tổng chi ngân sách. Nhưng chi cho giáo dục đại học chỉ chiếm xấp xỉ 1% tổng chi ngân sách (từ 0,9-0,96%). Đã vậy, hằng năm Nhà nước cắt giảm theo lộ trình 5-15% chi thường xuyên nên nhìn chung hoạt động của các cơ sở giáo dục đại học công lập rất khó khăn nếu không chủ động đẩy mạnh tự chủ đại học. Vì vậy, các trường này buộc phải mở rộng quy mô tuyển sinh và tăng học phí, dẫn đến các điều kiện bảo đảm chất lượng để thực hiện đào tạo (giảng viên, cơ sở vật chất) không theo kịp.

Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn cho hay, tự chủ đại học là một cơ chế mới, phức tạp cần đồng bộ nhiều yếu tố, nhiều khâu, nhiều hoạt động. Trong quá trình triển khai, thời gian qua vẫn có những vướng mắc, bộc lộ những hạn chế, khó khăn là điều khó tránh khỏi. Những khó khăn này do nhiều nguyên nhân khác nhau, từ hệ thống văn bản pháp luật chưa đồng bộ đến thói quen cũ, tư duy cũ.

Trong quan niệm, suy nghĩ của nhiều trường, tự chủ có nghĩa là phải tự túc mọi thứ. Các trường sẽ bị cắt đi các nguồn lực của nhà nước. Đó là một lực cản khiến nhiều trường chưa nỗ lực trong vấn đề này. Đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định một lần nữa, chúng ta phải hiểu đúng hơn về hai chữ tự chủ. Thứ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn khẳng định: “Khi các cơ sở giáo dục đại học sử dụng nguồn lực dù của Nhà nước hay xã hội mà tốt hơn, hiệu quả hơn thì chính là Nhà nước cần phải đầu tư nhiều hơn. Khác với tư duy, nơi nào làm tốt thì không cần phải cấp ngân sách, nơi nào cần hỗ trợ cấp ngân sách. Ở đây không phải các trường cần phải xin ngân sách hay hỗ trợ ngân sách mà chúng ta coi các cơ sở giáo dục đại học là nơi tốt nhất, cần nhất để Nhà nước đầu tư, cũng như người học lựa chọn để đầu tư. Đây là đầu tư cho tương lai của đất nước. Cho nên quan điểm, quan niệm là khi các trường có khả năng bảo đảm một phần kinh phí hay là toàn bộ kinh phí xây dựng thường xuyên mà Nhà nước không cấp ngân sách nữa là một việc không đúng”.

Phải tăng tốc tự chủ...

GS, TS Trần Diệp Tuấn, Chủ tịch Hội đồng Trường đại học Y dược TP Hồ Chí Minh cho hay, nếu đặt mục tiêu ba thập kỷ để thực hiện tự chủ là quá chậm. Quan trọng là càng chậm càng gây thiệt hại cho các trường. GS Tuấn ví, tự chủ đại học giống như chuyện người nông dân cắt dây buộc càng con cua rồi cho vào giỏ. Vì dù đã được cắt dây nhưng cũng chỉ bò trong đó. Vì vậy cần có cơ chế để tháo gỡ những khó khăn hiện nay liên quan đến các vấn đề về tài chính, nhân sự, học thuật. PGS Phạm Duy Hòa, Hiệu trưởng Trường đại học Xây dựng Hà Nội nói rằng, tự chủ đại học chưa đủ sức hấp dẫn các trường. Họ không nhìn thấy lợi ích khi thực hiện tự chủ.

Hiện, tỷ trọng ngân sách nhà nước chi cho giáo dục đại học của Việt Nam là 0,27% GDP. Con số này thấp hơn các nước là 1% GDP. Cái khó là tất yếu vì nhà nước còn nhiều lĩnh vực phải đầu tư. Nhưng tự chủ đại học là con đường duy nhất không còn lựa chọn nào khác. Chính vì thế cái khó đầu tiên cần thay đổi chính là quan niệm, suy nghĩ của các nhà trường. Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam nhấn mạnh: “Với nguồn lực có hạn, không thể làm dàn trải hết được thì cần phải đầu tư vào một số trường có năng lực. Làm sao để các trường đại học đầu tiên là các trường lớn trở thành cơ hội. Tự chủ đại học khi đó mới thật sự phát huy được mọi giá trị của nó”.

Phát biểu chỉ đạo tại hội nghị, Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam chia sẻ, quá trình thực hiện tự chủ đại học là một chặng đường đổi mới rất dài, “không chỉ có hoa hồng” mà còn nhiều chông gai, gian khổ, phía trước còn nhiều khó khăn. Bên cạnh đó, Phó Thủ tướng nhấn mạnh việc bảo đảm công bằng hơn cho mọi người trong tiếp cận giáo dục đại học ở chất lượng cao. Phó Thủ tướng nêu rõ, tự chủ, tự quản không phải là tự do, tự lo, không có quản lý nhà nước. Các trường đại học tự chủ phải tuân thủ pháp luật, gắn với trách nhiệm giải trình. Đây cũng là xu thế chung ở các nước trên thế giới.

Bước sang năm học mới, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn nhấn mạnh, tự chủ đại học sẽ tiếp tục được đẩy mạnh theo hướng toàn diện, có chiều sâu và hiệu quả. “Tự chủ không gì khác là để đại học năng động hơn, giải phóng được nguồn lực và sức sáng tạo, nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học. Nếu tự chủ không mang lại được điều đó thì cơ chế, chính sách phải điều chỉnh”, Bộ trưởng nêu rõ.

Từ đó, Bộ trưởng yêu cầu, cần tiếp tục rà soát về phương diện thể chế để từng bước đồng bộ, tạo cơ chế chính sách đầy đủ thuận lợi cho tự chủ. Ngoài ra, muốn triển khai tự chủ đúng hướng, cần nâng cao nhận thức và thống nhất cách hiểu để áp dụng các quy định về tự chủ. Điều này, Bộ trưởng cho rằng, thời gian qua vẫn chưa thấu đáo ở một số trường đại học. “Thực thi quyền tự chủ phải làm sao để quyền đó lan tỏa tới được chủ thể quan trọng là người thầy, là các nhà khoa học. Tự chủ phải đem lại giá trị cao hơn cho tiếng nói chuyên môn, để tiếng nói của người thầy, nhà khoa học, chuyên gia phải trở thành tiếng nói quan trọng trong quản trị, vận hành cơ sở giáo dục đại học. Có làm được điều đó, tự chủ đại học mới đầy đủ và có chiều sâu”, Bộ trưởng khẳng định.

Cùng với tự chủ, một mảng việc cũng được Bộ trưởng chỉ đạo tăng cường trong năm học tới là công tác bảo đảm chất lượng và kiểm định chất lượng, trong đó vai trò kiểm soát thông qua các bộ công cụ của cơ quan quản lý nhà nước là yếu tố quan trọng. Cụ thể, Bộ trưởng cho biết, Bộ sẽ triển khai rà soát các bộ tiêu chuẩn, tiêu chí, củng cố và phát triển các trung tâm kiểm định và đội ngũ kiểm định viên; hoàn thiện hệ thống chế tài xử phạt và sẽ làm sát thực tế hơn, nghiêm minh hơn. Ngoài ra, sẽ quan tâm nhiều hơn đến công tác hậu kiểm định.