Trương Hán Siêu và "Bạch Đằng Giang phú" bất tử

Trương Hán Siêu và "Bạch Đằng Giang phú" bất tử

Trương Hán Siêu, tự là Thăng Phủ, quê ở Phúc Am, An Khánh, Ninh Bình, là một nhân vật lịch sử, văn hóa lớn đời Trần. Cho đến nay còn chưa rõ ông sinh năm nào. Chỉ biết Trương Hán Siêu, khi còn trẻ làm môn khách của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, từng tham gia cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ hai và lần thứ ba.

Ông là một người có học vấn uyên bác, thông hiểu sâu sắc cả đạo Phật và đạo Nho nổi tiếng đương thời, nên được các vua Trần trân trọng như bậc thầy Trương Hán Siêu làm quan trải bốn triều vua Trần (Anh Tông, Minh Tông, Hiến Tông, Dụ Tông), từng giữ các chức Hàn lâm học sĩ, Hành khiển, Tả gián nghị đại phu, Tham tri chính sự.

Dưới triều Trần Dụ Tông, vào năm 1341, ông cùng Nguyễn Trung Ngạn soạn hai bộ sách lớn là Hình luật thư (pháp luật) và Hoàng triều đại điển (điển lễ). Hai bộ sách này là cơ sở pháp chế và lý luận cho công việc trị nước thời bấy giờ. Năm 1353, Trương Hán Siêu được cử đi đánh giặc ở phương nam và trấn thủ châu Hóa, tức vùng Huế ngày nay. Năm 1354, ông qua đời tại châu Hóa. Sau khi mất, Trương Hán Siêu được truy tặng chức Thái phó và được đưa vào thờ tại Văn Miếu quốc gia, ngang với các bậc hiền triết xưa.

Phú là một thể tài văn học ra đời rất sớm ở Trung Quốc, xuất hiện từ thời Chiến Quốc (năm 403 đến 221 trước Công nguyên), phát triển rất nhanh, các văn nhân đều thích sáng tác phú; và trở thành loại hình văn học tiêu biểu bậc nhất ở thời Hán, nên người đời sau thường nói "Hán phú", "Đường thi". Trong phú kết hợp tính chất thơ ca với tản văn. Có loại tiểu phú (những bài phú ngắn), nặng về trữ tình, phát triển mạnh thời Đông Hán, thí dụ bài "Tư huyền phú" của Trương Hoành. Còn loại đại phú (những bài phú dài), nghiêng về phô trương, thường miêu tả cảnh mỹ lệ, tiêu biểu là Thượng lâm phú, Tử hư phú của Tư Mã Tương Như... Ở Việt Nam, thời xưa, phú phát triển khá mạnh, tuy có muộn, nhưng thành tựu cũng lớn. Nhiều tác phẩm phú xuất sắc được truyền tụng sâu rộng trong đời sống văn hóa dân tộc, như Cư trần lạc đạo phú của Trần Nhân Tông, Ngọc tỉnh liên phú của Mạc Đĩnh Chi, Chí Linh sơn phú của Nguyễn Mộng Tuân, Xương Giang phú của Lý Tử Tấn, Lam Sơn Lương thủy phú của Lê Thánh Tông, Tụng Tây Hồ phú của Nguyễn Huy Lượng,v.v.

Nhiều thế hệ nho sĩ đời sau đều coi Trương Hán Siêu là một trí thức nho sĩ chân chính, tiêu biểu của giai đoạn thịnh Trần. Phật giáo ở Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV phát triển thịnh vượng và có tác dụng tích cực đối với đời sống văn hóa, tư tưởng dân tộc. Từ nửa sau thế kỷ XIV trở đi, Phật giáo dần đi vào sa sút thoái hóa cùng với sự khủng hoảng, suy yếu của chế độ nhà Trần. Và tất yếu dẫn đến cuộc tranh giành vị trí, ảnh hưởng giữa Nho giáo và Phật giáo Trương Hán Siêu được coi là người đầu tiên lên tiếng phê phán những "sư không ra sư" lợi dụng thanh thế đạo Phật chiếm dụng đất đai, ruộng vườn, xây nhiều chùa, tháp, tốn kém tiền của vô cùng. Có thể nói, con đường dẫn đến địa vị độc tôn của Nho học vào thế kỷ XV đã được khởi đầu bởi những trí giả lớn như Trương Hán Siêu, Lê Quát...

Một đóng góp lớn của Trương Hán Siêu cho văn hóa dân tộc là, ông đã sáng tác nên những tác phẩm văn học có giá trị lớn: Bài ký ở Tháp Linh tế trên núi  Dục Thúy, Bài ký khắc trên bia chùa Khai Nghiêm cùng một số bài thơ, đặc biệt nhất, là Bạch Đằng Giang phú (Bài phú Bạch Đằng Giang).

Bạch Đằng Giang phú của Trương Hán Siêu là một kiệt tác trong văn chương cổ Việt Nam. Đây là áng văn chương tràn đầy lòng yêu nước, tinh thần tự hào dân tộc và hàm chứa những triết lý lịch sử sâu sắc. Bạch Đằng Giang phú là tác phẩm đỉnh cao của tài hoa viết phú.

Sông Bạch Đằng do sông Đá Bạc, sông Giá và nhiều nhánh sông khác đổ vào, bờ bên phải áp núi Tràng Kênh, bên trái có rừng bao bọc, tạo nên thế rất hiểm yếu. Bạch Đằng là một địa danh lịch sử rất nổi tiếng ở huyện Thủy Đường, phủ Kinh Môn xưa.

Phạm Sư Mạnh đã viết: Mặt trời chiếu vào hang Dương Cốc là kỳ quan của vũ trụ - Vượng khí núi sông thu tụ ở sông Bạch Đằng.

Còn Nguyễn Trãi có câu: Cửa sông xung yếu do trời đặt ra - Hai người chống được trăm người - Những bậc anh hùng từng lập công ở đất này...

Trương Hán Siêu đã mô tả đầy đủ vẻ tráng lệ của sông Bạch Đằng với một xúc cảm thẩm mỹ lớn:

Qua cửa Đại than, ngược bến Đông Triều
Đến sông Bạch Đằng, thuyền bơi một chiều
Bát ngát sóng kình muôn dặm
Thướt tha đuôi trĩ một mầu
Nước trời một sắc, phong cảnh ba thu

Với Bạch Đằng Giang phú, Trương Hán Siêu như đã làm sống mãi những trận đánh oai hùng trong lịch sử dân tộc: Thuyền tàu muôn đội, tinh kỳ phấp phới - Hùng hổ sáu quân, giáo gươm sáng chói... ánh nhật nguyệt chừ phải mờ - Bầu trời đất chừ sắp đổi...

Và, sau những mô tả chiến trận dữ dội, hào hùng, xúc cảm của Trương Hán Siêu trầm sâu, thấm thía: Đến nay nước sông tuy chảy hoài - Mà nhục quân thù khôn rửa nổi. Trong kho tàng văn chương dân tộc Việt, một số tác gia khi viết về sông Bạch Đằng thường chỉ nhấn mạnh tới thế hiểm yếu của vùng sông núi này, chỉ Trương Hán Siêu mới chú ý tới yếu tố con người: Quả là trời đất cho nơi hiểm yếu - Cũng nhờ nhân tài giữ cục diện an bằng. Bài phú được khép lại bằng hai câu thật thanh thản mà chứa đựng một triết lý lịch sử sâu xa:

Giặc tan muôn thuở thanh bình
Bởi đâu đất hiểm, cốt mình đức cao.

Có thể bạn quan tâm

Nhà thơ Lữ Mai giao lưu với các em học sinh Trường tiểu học Bình Minh.

Gieo bốn mùa yêu thương tới mầm non tương lai

Trong buổi sinh hoạt dưới cờ diễn ra vào tuần đầu tiên của tháng tư tại Trường tiểu học Bình Minh (80 Thợ Nhuộm, Hà Nội), nhà thơ-nhà báo Lữ Mai đã mang đến những câu chuyện giản dị về thiên nhiên, khơi gợi tình yêu gia đình, cộng đồng và nuôi dưỡng sự tự tin, sáng tạo trong mỗi học sinh.

Thiết kế Lễ hội pháo hoa quốc tế Đà Nẵng 2026. (Ảnh: Ban tổ chức DIFF 2026)

Lễ hội pháo hoa quốc tế Đà Nẵng 2026 sẽ có nhiều điểm mới về công nghệ trình diễn

Theo Ban tổ chức Lễ hội pháo hoa quốc tế Đà Nẵng 2026 (DIFF 2026), với chủ đề “Da Nang-United Horizons-Những chân trời kết nối”, lần đầu tiên sân khấu DIFF có hệ vòm nâng hạ khổng lồ cùng tổ hợp ánh sáng-LED-laser đa tầng được đưa vào vận hành, hứa hẹn tạo nên những đại cảnh bùng nổ bên sông Hàn.

Quang cảnh khai mạc Lễ hội chùa Long Đọi Sơn năm 2026.

Ninh Bình: Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia - Lễ hội chùa Long Đọi Sơn

Chùa Long Đọi Sơn tọa lạc trên núi Đọi linh thiêng, thuộc phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình. Ngôi chùa được xây dựng trên đỉnh núi Đọi, trong khuôn viên 2ha vườn rừng. Hằng năm, Lễ hội chùa Long Đọi Sơn được tổ chức từ ngày 18-21/3 âm lịch, với các nghi lễ truyền thống và nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao.

Bà Phan Cẩm Tú (thứ 3 từ trái sang) tại buổi tọa đàm về bản quyền do Báo Nhân Dân tổ chức. (Ảnh: HỒNG QUÂN)

Bảo vệ bản quyền tác giả: Nỗi niềm người làm điện ảnh

Là người có nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ bản quyền điện ảnh, bà Phan Cẩm Tú (Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam, chuyên gia tư vấn, Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ) chia sẻ những nỗi niềm của những người làm sáng tạo trước thực trạng vi phạm bản quyền hiện nay.

Du khách tham quan nhà người Hà Nhì tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. (Ảnh: THANH DUNG)

Giữ gốc, nối nghề trong nhịp sống số

Trước nguồn nguyên vật liệu tự nhiên khan hiếm, đội ngũ thợ am hiểu kỹ thuật dựng nhà ngày càng thưa vắng, nhiều ngôi nhà truyền thống của các dân tộc thiểu số ở nước ta đã không còn giữ được hình thái ban đầu… 

Quần thể di tích Cố đô Huế, không gian di sản tiêu biểu trong hành trình “Hộ chiếu du lịch”. (Ảnh: Sở Du lịch thành phố Huế)

Đổi mới cách tiếp cận di sản

Bảo vệ và phát huy giá trị di sản không chỉ là gìn giữ nguyên trạng, mà còn đòi hỏi những phương thức tiếp cận phù hợp với bối cảnh mới.

Đại diện lãnh đạo thành phố Hà Nội trao Bằng công nhận di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố cho di tích Nhà thờ họ Hoàng và Công bộ Viên ngoại lang Hoàng Viết Bàn.

Hà Nội trao bằng xếp hạng cấp thành phố cho di tích văn hóa lịch sử làng La Xuyên, xã Cổ Đô

Nhân dân thôn La Xuyên, xã Cổ Đô, thành phố Hà Nội vừa tổ chức Lễ đón nhận Bằng xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố Nhà thờ họ Hoàng và Công bộ Viên ngoại lang Hoàng Viết Bàn. Buổi lễ có sự tham dự của đại diện lãnh đạo Cục Di sản (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Sở Dân tộc và Tôn giáo, Sở Nội vụ Hà Nội.

Bìa tác phẩm "Đời như tiểu thuyết" của tác giả Trương Đức Minh Tứ.

Những phận người không hư cấu trong Đời như tiểu thuyết

"Đời như tiểu thuyết" của Trương Đức Minh Tứ không phải là cuốn sách để tìm một cốt truyện theo nghĩa thông thường. Ở đó là những con người cụ thể, những đời sống đã diễn ra, với đủ biến cố, chia ly, lựa chọn, day dứt, hy sinh và cả những cuộc kiếm tìm kéo dài đến tận cuối đời. 

Các đồng chí lãnh đạo tỉnh cùng đông đảo cựu chiến binh, chiến sĩ Điện Biên tham quan triển lãm "Từ ký họa chiến trường đến sắc màu đương đại".

Đặc sắc triển lãm “Từ ký họa chiến trường đến sắc màu đương đại” tại Điện Biên

Nhân kỷ niệm 72 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5/2026), Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ (Điện Biên) tổ chức trưng bày, triển lãm 28 tác phẩm ký họa tiêu biểu về Chiến dịch Điện Biên Phủ của các họa sĩ Ngô Mạnh Lân, Phạm Thanh Tâm và Dương Hướng Minh với chủ đề “Từ ký họa chiến trường đến sắc màu đương đại”.

Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt thực hiện in liễn làng Chuồn trong không gian Ngự Hà Viên, Huế. (Ảnh: MẠNH HÀO)

Những di sản sống của làng nghề

Có những làng nghề không mất đi hẳn nhưng lặng lẽ rút khỏi đời sống, chỉ còn lại trong ký ức của một vài người già hay trong những dấu vết mờ nhạt đâu đó.

Trần Ngọc Vàng và nghệ sĩ Thanh Thủy trong phim. (Ảnh: Galaxy Studio)

“Heo Năm Móng” đạt top 1 phòng vé điện ảnh mùa lễ 30/4

“Heo Năm Móng” nhanh chóng trở thành hiện tượng trên các diễn đàn điện ảnh và mạng xã hội, không chỉ nhờ chiến lược truyền thông hiệu quả, mà còn bởi hiệu ứng lan tỏa sau công chiếu. Sau 6 ngày ra mắt, phim chạm mốc 50 tỷ đồng, trở thành phim có doanh thu Top 1 phòng vé trong thời điểm ra mắt.

Nhà báo Hữu Việt và các diễn giả Phạm Thị Kim Oanh, Phan Cẩm Tú tại buổi tọa đàm. (Ảnh: HỒNG QUÂN)

Bảo vệ bản quyền từ góc nhìn của lĩnh vực điện ảnh

Trong các lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, điện ảnh là một trong số những loại hình bị vi phạm bản quyền nhiều nhất. Ở kỷ nguyên số, công nghệ và trí tuệ nhân tạo là sự tiến bộ nhưng cũng là những công cụ đắc lực để sao chép và phát tán sản phẩm điện ảnh, gây ảnh hưởng nặng nề nhiều mặt.

Phối cảnh công trình biểu tượng bông lúa Cà Mau.

Giá trị văn hóa từ "Biểu tượng bông lúa" ở Cà Mau

Sự phát triển của một địa phương trong kỷ nguyên mới không chỉ được đong đếm một cách cơ học bằng những con đường rải nhựa, hay những cây cầu bê-tông nối nhịp đôi bờ. Tầm vóc và sức sống của một vùng đất còn được khắc họa đậm nét qua những biểu tượng văn hóa mang tầm nhìn chiến lược.

Cảnh trong vở kịch ngắn “Chuyện nhà chị Tín” của Nhà hát Kịch Việt Nam biểu diễn tại Bảo tàng Hồ Chí Minh. (Ảnh: THƯƠNG NGUYỄN)

Mở lối để sân khấu tiếp cận công chúng

Không thiếu những cuộc thi, liên hoan được tổ chức rầm rộ, những vở diễn mới liên tục ra mắt mỗi năm, nhưng sân khấu nước ta vẫn đang loay hoay đi tìm khán giả. Lý do tình trạng này là bởi các đơn vị chức năng chưa xây được nhịp cầu đủ mạnh để kết nối với công chúng trong môi trường truyền thông đang thay đổi từng ngày.

Các văn nghệ sĩ trong chuyến đi thực tế tại mỏ than ở Quảng Ninh vào dịp Ngày Thơ Việt Nam năm 2026. (Ảnh: THIÊN AN)

Chuyển động mới của văn học viết về công nhân

Trong dòng chảy của văn học đương đại, đề tài công nhân từng là mạch nguồn quan trọng, được khai thác nhiều, nhưng cũng có giai đoạn gần như vắng bóng. Vài năm trở lại đây, mảng đề tài này được quan tâm hơn, không còn bó hẹp trong khuôn mẫu cũ mà thể hiện góc nhìn đa chiều, gắn với nhịp vận động của xã hội hiện đại.