Thế nhưng, phía sau con số ấn tượng ấy lại là một nghịch lý rất đáng suy nghĩ. Trong gần 2 nghìn tấn rác được thu gom mỗi ngày, lượng rác được xử lý tại các khu xử lý tập trung chỉ khoảng 570 tấn, tương đương 29,43%. Phần còn lại vẫn phải xử lý phân tán bằng các bãi chôn lấp, hố ủ, lò đốt quy mô nhỏ hoặc các điểm tập kết tạm. Nói cách khác, Hưng Yên đã làm khá tốt khâu thu gom, nhưng “nút thắt” lại nằm ở khâu cuối cùng của cả hệ thống: xử lý.
Nếu chỉ nhìn vào tỷ lệ thu gom, rất dễ ngộ nhận rằng bài toán rác đã được giải. Nhưng nếu nhìn vào tỷ lệ xử lý thực chất, câu chuyện hoàn toàn khác. Xã Khoái Châu là một thí dụ. Những bãi rác tồn lưu ở đây không còn là những điểm tập kết thông thường mà đã trở thành những “khối ô nhiễm” tồn tại qua nhiều năm. Rác hữu cơ đang phân hủy dở, nhựa và nilon bạc màu nằm xen lẫn bùn đất, nước rỉ rác ngấm xuống lòng đất, còn những điểm cháy âm ỉ có thể xuất hiện bất cứ lúc nào dưới tác động của thời tiết nắng nóng.
Điều đáng lo là Khoái Châu không phải trường hợp cá biệt. Trên địa bàn Mỹ Hào, Ngọc Long trước đây từng nhiều lần người dân phản ánh tình trạng bãi rác quá tải. Hay mới đây ở thôn Mãn Hòa (xã Châu Ninh), người dân bày tỏ bức xúc về tình trạng bãi rác kéo dài hàng kilômét, bốc mùi nồng nặc, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống. Sau hợp nhất, nhiều khu vực của tỉnh Hưng Yên mới cũng đang phải tiếp nhận cả áp lực dân số lẫn khối lượng chất thải tăng nhanh cùng quá trình phát triển đô thị.
Để tìm giải pháp, những năm gần đây, nhiều địa phương đồng loạt chuyển hướng sang đầu tư các dự án điện rác. Hà Nội có Nhà máy điện rác Sóc Sơn. Thành phố Hồ Chí Minh triển khai nhiều dự án điện rác quy mô lớn. Hưng Yên cũng đang thúc đẩy các dự án xử lý rác bằng công nghệ hiện đại, đồng thời quy hoạch các khu xử lý tập trung để thay thế dần mô hình xử lý nhỏ lẻ.
Bên cạnh điện rác, một số hướng công nghệ mới cũng đang được quan tâm. Tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, đại biểu Phạm Văn Thịnh cho biết, Bắc Ninh đã triển khai công nghệ phân hủy nhiệt từ hơn một năm qua, được các cơ quan khoa học đánh giá có hiệu quả; sản phẩm thu hồi gồm dầu sinh học, than sinh học và khí tổng hợp (syngas), đồng thời giảm đáng kể phát thải và không phát sinh tro bay như công nghệ đốt truyền thống. Đây cũng là một giải pháp công nghệ mới đang được một số địa phương nghiên cứu và triển khai thử nghiệm, cần tiếp tục được đánh giá đầy đủ về hiệu quả kinh tế, môi trường và khả năng nhân rộng.
Đó là một hướng tiếp cận đáng nghiên cứu, có tính khả thi cao. Tuy nhiên, giống như điện rác, bất kỳ công nghệ nào cũng chỉ phát huy hiệu quả khi đầu vào được kiểm soát và tiếp đó được vận hành trong một hệ thống quản lý đồng bộ. Theo ông Nguyễn Quốc Chính, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Môi trường Công nghiệp An Huy VNC, muốn xử lý triệt để rác tồn lưu phải thực hiện đồng thời nhiều công đoạn như khống chế mùi, phân loại cơ học, xử lý vi sinh, tách các thành phần có thể tái sử dụng và kiểm soát nước rỉ rác trong toàn bộ quá trình.
Nhận định này cũng cho thấy, bài toán lớn nhất hiện nay không nằm ở việc thiếu công nghệ, mà ở cách tổ chức toàn bộ chuỗi xử lý chất thải.
Có một chi tiết rất đáng chú ý trong báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hưng Yên. Thay vì tiếp tục đầu tư manh mún, tỉnh đề xuất quy hoạch 5 khu tổ hợp xử lý chất thải tập trung, phân vùng nguồn rác theo từng khu vực, đồng thời dự báo nhu cầu xử lý đến năm 2050. Tỉnh cũng đặt mục tiêu đến năm 2027 phải xử lý toàn bộ lượng rác tồn lưu thông qua nhiều giải pháp kết hợp như đốt, đốt phát điện, khí hóa, xử lý tại chỗ hoặc đóng bãi theo đúng quy định về môi trường. Đó không chỉ là mục tiêu của riêng Hưng Yên. Đó cũng là vấn đề mà nhiều địa phương khác đang phải đối mặt.
Tại nhiều hội nghị, hội thảo về tìm giải pháp xử lý rác thải, nhiều ý kiến gợi mở, vấn đề ưu tiên lúc này không phải là “đốt rác” mà là làm thế nào để giảm rác trước. Câu trả lời dễ nhận thấy là, phải làm tốt công tác phân loại rác tại nguồn, tăng trách nhiệm bảo vệ môi trường của nhà sản xuất, thu phí theo lượng rác phát sinh, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn,…
