Những chuyển động mới của công nghiệp hàng hải đang mở ra cơ hội để vùng đóng tàu lâu đời bậc nhất cả nước phát huy lợi thế tích lũy, bước vào một chu kỳ phát triển mới.
Vượt qua những thăng trầm
Sáng sớm tại Công ty TNHH MTV Đóng tàu Phà Rừng (Hải Phòng), tiếng máy mài, tiếng sắt thép va vào nhau vang lên trong những phân xưởng. Giữa nhịp sản xuất ấy, ông Nguyễn Văn Trình, Tổ trưởng Sắt hàn 2 cho biết, ông đã gắn bó với nghề từ năm 1998. Sau ông, vợ vào làm ở bộ phận vận hành cần cẩu, con trai trở thành kỹ sư thiết kế, con dâu thực tập tại phòng kỹ thuật. “Nghề này đã nuôi sống cả gia đình tôi qua hai thế hệ”, ông Trình chia sẻ. Một “gia đình đóng tàu” được hình thành ngay bên những triền đà đã chứng kiến nhiều thế hệ tàu được hạ thủy. Những câu chuyện nối nghề như vậy không hiếm tại các nhà máy đóng tàu khu vực Đồng bằng Sông Hồng.
Nhìn trên bản đồ công nghiệp tàu thủy Việt Nam, đây là một trong những khu vực tập trung dày đặc nhất các cơ sở đóng, sửa chữa tàu. Riêng miền bắc hiện có 92 nhà máy có năng lực đóng, sửa chữa tàu hơn 1.000 tấn, trong tổng số khoảng 120 doanh nghiệp cùng quy mô trên cả nước. Hạt nhân của ngành tập trung tại Hải Phòng và Quảng Ninh, với những nhà máy gắn với lịch sử phát triển của công nghiệp tàu thủy Việt Nam như Hạ Long, Bạch Đằng, Phà Rừng, Nam Triệu, Sông Cấm. Cùng với đó là mạng lưới cơ sở đóng tàu dân dụng hình thành dọc các dòng sông Cấm, Lạch Tray, Tam Bạc, Kinh Thầy, Thái Bình, Trà Lý, sông Hồng, Ninh Cơ, sông Đáy... Không gian sản xuất trải từ vùng cửa biển vào sâu trong đồng bằng đã tạo nên chiều sâu của nghề đóng tàu, từ phương tiện thủy nội địa đến tàu biển và sản phẩm xuất khẩu.
Có thời điểm Tập đoàn Công nghiệp Tàu thủy Việt Nam (Vinashin) từng quy tụ tới 70.000 lao động. Nhưng cuộc tái cơ cấu sau đó khiến quy mô nhiều nhà máy thu hẹp, hàng nghìn lao động phải rời nghề. Sau cuộc sàng lọc khắc nghiệt ấy, đáng mừng là các nhà máy vẫn giữ được lực lượng kỹ sư, công nhân giàu kinh nghiệm cùng kỹ năng tổ chức sản xuất và hệ thống máy móc công nghiệp được tích lũy qua nhiều thập niên. Đó là nền tảng để công nghiệp đóng tàu của vùng bước vào một chu kỳ phát triển mới.
Nâng tầm bằng những con tàu giá trị cao
Năm 2008, Tổng công ty Công nghiệp tàu thủy Nam Triệu (Hải Phòng) từng gây chú ý khi đóng thành công kho nổi chứa xuất dầu FSO-5 dung tích 150.000 tấn. Khi ấy, doanh nghiệp có gần 13.000 lao động và 32 công ty con, được ví như một “thành phố đóng tàu” ở miền bắc. Sau biến cố của toàn ngành, Nam Triệu thu hẹp còn hơn 500 cán bộ, nhân viên, chuyển sang mô hình tinh gọn, liên kết với các nhà thầu phụ. Nhưng chính trên nền tảng còn lại ấy, doanh nghiệp bắt đầu một chu kỳ mới. Năm 2024, tàu hàng rời Trường Minh Dream 01 trọng tải 65.000 DWT được hạ thủy, trở thành tàu hàng rời lớn nhất được đóng mới hoàn toàn tại Việt Nam từ thiết kế chi tiết, thi công thân vỏ đến lắp đặt thiết bị. Ông Phạm Quang Tuyến, Tổng Giám đốc Công ty Đóng tàu Nam Triệu cho biết: Dù vẫn còn nhiều khó khăn nhưng công ty đã tự chủ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Với chuỗi đơn hàng đang triển khai, bao gồm cả tàu dầu 9.300m³ và tàu công trình chuyên dụng, công ty có đủ việc làm, thu nhập ổn định cho người lao động đến năm 2030.
Không có lợi thế mớn nước để chạy đua về trọng tải, Công ty Đóng tàu Sông Cấm (Hải Phòng) chọn hướng tập trung vào những dòng tàu chuyên dụng có hàm lượng kỹ thuật cao. Phân khúc này đặt ra những yêu cầu rất cao về kỹ thuật và tiến độ, buộc doanh nghiệp phải liên tục thích ứng. Hơn hai thập niên hợp tác với Tập đoàn Damen (Hà Lan) đã đưa những tàu kéo, tàu công trình được chế tạo tại Sông Cấm đến nhiều thị trường quốc tế. Đáng chú ý, mẫu tàu kéo RSD-E 2513 sử dụng hoàn toàn ắc-quy điện đã được Guinness xác lập kỷ lục “tàu kéo điện mạnh nhất thế giới”.
Tại Quảng Ninh, Công ty Đóng tàu Hạ Long cũng liên tiếp ghi dấu bằng những sản phẩm có quy mô và yêu cầu kỹ thuật cao. Sau loạt tàu dịch vụ điện gió ngoài khơi CSOV hiện đại đóng cho đối tác quốc tế, tháng 6/2026, nhà máy tiếp tục hạ thủy tàu hàng rời Trường Minh Dream 06 trọng tải 45.000 DWT, được đóng theo các tiêu chuẩn kỹ thuật mới nhất dưới sự giám sát của Đăng kiểm quốc tế Lloyd’s. Đáng chú ý, con tàu được hoàn thành trong giai đoạn nhà máy vừa khắc phục những thiệt hại nặng nề do bão Yagi, cho thấy khả năng duy trì năng lực sản xuất và đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Khi thị trường thế giới mở ra một chu kỳ tăng trưởng mới và công nghiệp hàng hải được đặt vào một vị trí chiến lược mới, cơ hội của ngành công nghiệp đóng tàu khu vực Đồng bằng sông Hồng không chỉ là lấy lại những gì từng có. Điều quan trọng hơn là, từ một vùng có truyền thống đóng tàu lâu đời, các doanh nghiệp cần nỗ lực để hình thành một cực công nghiệp hàng hải hiện đại, tạo thêm giá trị cho kinh tế vùng và đưa công nghiệp đóng tàu Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Thời cơ mới cho công nghiệp đóng tàu
Bài toán tự chủ của quốc gia biển
Định vị cực tăng trưởng giàu tiềm năng của nền kinh tế