Vì vậy, để nâng tầm, tạo động lực thúc đẩy kinh tế tập thể phát triển, thực hiện vai trò bệ đỡ vững chắc cho kinh tế hộ thành viên, các cấp, ngành cần tiếp tục gỡ bỏ những rào cản về cơ chế hành chính, đất đai, nguồn vốn và quản trị.
Những kết quả đáng ghi nhận
Gần 30 năm tiếp nối nghề muối nước mắm, song phải đến năm 2015, bà Lê Thị Khương (xã Kỳ Xuân) mới chính thức sản xuất, kinh doanh theo hướng chuyên nghiệp khi thành lập HTX Thu mua và chế biến thủy hải sản Phú Khương. Khi Hà Tĩnh dồn sức xây dựng nông thôn mới, tiếp sức cho các mô hình sản xuất, bà Khương mạnh dạn vận động thành viên góp thêm vốn, đầu tư dây chuyền muối nước mắm năng lượng mặt trời gắn với xây dựng thương hiệu sản phẩm.
Từ mô hình sản xuất thủ công truyền thống, HTX Phú Khương đầu tư xây dựng hệ thống khoảng 200 bể ủ nước mắm ứng dụng năng lượng mặt trời tự đảo cùng dây chuyền chiết rót, đóng chai tự động. Với việc kết hợp kinh nghiệm truyền thống với hệ thống đảo tự động và hâm nóng bằng năng lượng mặt trời, sản phẩm nước mắm trải qua các công đoạn lọc, kiểm nghiệm chất lượng rồi đưa vào hệ thống chiết rót tự động và dán tem truy xuất nguồn gốc trước khi ra thị trường.
Nhờ đó, nước mắm Phú Khương được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao rồi 4 sao cấp tỉnh, đến tháng 5/2026, được Hội đồng đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP Trung ương công nhận đạt chuẩn OCOP 5 sao (cấp quốc gia), cấp độ cao nhất. Theo bà Khương, đây là tấm “thẻ bài” để hằng năm HTX Phú Khương cung ứng ra thị trường khoảng 700.000-800.000 lít nước mắm, doanh thu đạt hơn 30 tỷ đồng. Sản phẩm hiện được tiêu thụ rộng rãi trong nước và xuất khẩu.
Không riêng HTX Phú Khương, theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Tĩnh Nguyễn Thanh Hải, các HTX hoạt động trên lĩnh vực nông nghiệp đã và đang từng bước đổi mới phương thức hoạt động, phát huy vai trò là cầu nối giữa người dân với doanh nghiệp, thị trường và chính sách hỗ trợ của Nhà nước; góp phần quan trọng trong cơ cấu lại ngành nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới và phát triển kinh tế-xã hội địa phương.
Các HTX đã chủ động tham gia liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị, xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, phát triển các sản phẩm nông nghiệp chủ lực và sản phẩm OCOP. Đến nay, toàn tỉnh có 69 HTX tham gia Chương trình OCOP với 51 sản phẩm OCOP do HTX làm chủ thể, trong đó có hai sản phẩm của HTX Thu mua và chế biến thủy hải sản Phú Khương (xã Kỳ Xuân) và HTX Thu mua và chế biến thủy hải sản Chiến Thắng (phường Hải Ninh) được công nhận đạt chuẩn OCOP 5 sao đầu tiên tại Hà Tĩnh.
Phó Giám đốc Sở Tài chính Nguyễn Đức Thắng thông tin thêm: Trên địa bàn tỉnh đã xuất hiện nhiều mô hình HTX kiểu mới, Liên hiệp HTX quy mô lớn ứng dụng công nghệ, liên kết chuỗi giá trị và thích ứng xu thế phát triển bền vững như Liên hiệp HTX rừng Tây Kim, Liên hiệp HTX Ong Vũ Quang... Nhờ đó, khu vực kinh tế tập thể đạt mức tăng trưởng ổn định. Tính đến nay, toàn tỉnh có 911 HTX và 449 tổ hợp tác đạt doanh thu bình quân khoảng 1,4-1,6 tỷ đồng/năm, lợi nhuận đạt từ 250-350 triệu đồng/năm; thu nhập bình quân của lao động thường xuyên đạt 5 triệu đồng/người/tháng.
Rào cản cần gỡ bỏ
Được thành lập từ năm 2015, với 13 thành viên chính thức, HTX Chế biến nông sản Hạnh Cường hoạt động chủ yếu trên lĩnh vực thu mua lúa, sấy lúa, xay xát gạo và sản xuất các sản phẩm từ gạo như bún, bánh phở. Mỗi năm HTX thu mua khoảng 10.000 tấn lúa tươi và lúa khô cho nông dân trong tỉnh; đồng thời sản xuất hàng trăm tấn sản phẩm chế biến cung ứng ra thị trường. Các sản phẩm gạo, bún và bánh phở của HTX được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao năm 2024.
Theo Giám đốc HTX Nguyễn Thị Hạnh, mặc dù đơn vị đang hoạt động ổn định, hiệu quả, tạo việc làm cho 45 lao động với mức thu nhập từ 8-14 triệu đồng/người/tháng, song đối diện không ít khó khăn khi mở rộng quy mô sản xuất, kinh doanh. “Trong khi nhu cầu đổi mới công nghệ, đầu tư máy móc hiện đại và mở rộng quy mô sản xuất đòi hỏi nguồn vốn lớn, việc tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi hiện nay vẫn còn nhiều rào cản. Nhiều HTX không có đủ tài sản thế chấp, thủ tục vay vốn còn phức tạp và thời gian giải quyết kéo dài. Đây là điểm nghẽn lớn nhất”, bà Hạnh cho biết.
Theo chia sẻ của lãnh đạo Liên minh HTX tỉnh Hà Tĩnh, hiện nay tỷ lệ HTX tiếp cận được nguồn vốn vay từ các tổ chức tín dụng thương mại ở Hà Tĩnh khiêm tốn, chỉ đạt khoảng 0,5%, số lượng HTX tiếp cận được Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX (Trung ương và địa phương) cũng mới chỉ đạt khoảng 10%. Việc huy động vốn nội bộ từ các thành viên HTX còn rất khó khăn, đóng góp không đáng kể, nhất là ở các mô hình chuyển đổi kiểu cũ. Việc lồng ghép các nguồn vốn sự nghiệp, vốn đầu tư phát triển từ các chương trình mục tiêu quốc gia còn gặp vướng mắc về thủ tục thanh quyết toán và cơ chế quản lý hạ tầng sau đầu tư.
Cùng với đó, năng lực tài chính nội tại của HTX còn yếu, phần lớn kế toán trưởng hoặc cán bộ phụ trách tài chính tại các HTX chưa qua đào tạo chuyên sâu về luật chuyên ngành, áp dụng các chuẩn mực tài chính, kế toán mới còn lúng túng... “Mặc dù đã có nhiều chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về khuyến khích tích tụ ruộng đất, hình thành vùng sản xuất tập trung và đầu tư hạ tầng nông nghiệp, nhưng trên thực tế nhiều HTX vẫn chưa có quỹ đất ổn định, lâu dài để đầu tư xây dựng trụ sở, nhà kho, cơ sở sơ chế, chế biến và bảo quản nông sản; tình trạng đất đai còn phân tán, manh mún cho nên việc hình thành vùng sản xuất quy mô lớn còn chậm”.
Ông Hải nhấn mạnh và đề xuất: Thời gian tới cần tiếp tục đẩy mạnh tích tụ, tập trung đất đai gắn với phát triển các vùng sản xuất hàng hóa tập trung, quy mô lớn. Tăng cường công tác quy hoạch, quản lý và sử dụng hiệu quả quỹ đất phục vụ phát triển HTX; tạo điều kiện để HTX tiếp cận đất đai, đầu tư kết cấu hạ tầng sản xuất và bảo quản nông sản; từng bước tháo gỡ các khó khăn về đất đai phát sinh sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã.
Ông Nguyễn Đức Thắng kiến nghị, thời gian tới, Ủy ban nhân dân tỉnh cần tiếp tục quan tâm, xem xét ban hành các cơ chế, chính sách đặc thù về tài chính, đất đai cho giai đoạn 2026-2030 sau khi các nghị quyết hiện hành hết hiệu lực vào cuối năm 2025, nhằm tạo tính liên tục và ổn định cho các HTX yên tâm đầu tư. Các địa phương cần phối hợp chặt chẽ với Sở Tài chính trong việc lập dự toán, quản lý và thanh quyết toán nguồn vốn hỗ trợ kinh tế tập thể đúng mục đích; đồng thời quyết liệt tháo gỡ khó khăn về đất đai cho các HTX tại địa phương sau sáp nhập địa giới hành chính. Cùng với đó, các HTX, tổ hợp tác cần chủ động thay đổi tư duy, không trông chờ, ỷ lại vào sự hỗ trợ của Nhà nước. Nâng cao năng lực quản trị tài chính, thực hiện minh bạch hóa sổ sách kế toán để tạo lập niềm tin, nâng cao hệ số tín nhiệm.
