Bài phát biểu ý kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại lễ kỷ niệm 120 năm Ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội đang được dư luận đặc biệt quan tâm. Điểm nổi bật trong bài phát biểu đó là: giáo dục đại học không còn chỉ được nhìn như nơi đào tạo nguồn nhân lực, mà phải trở thành trung tâm sản sinh tri thức, công nghệ, đổi mới sáng tạo, năng lực cạnh tranh quốc gia và sức mạnh mềm Việt Nam. Đại học không đứng ngoài chiến lược phát triển đất nước, mà phải trở thành một lực lượng trực tiếp kiến tạo tương lai đất nước.
Từ đào tạo đến trung tâm sáng tạo tri thức
Nhiều năm qua, giáo dục đại học Việt Nam đã có bước phát triển mạnh về quy mô, số lượng ngành nghề, cơ sở đào tạo và hội nhập quốc tế. Nhưng về căn bản, giáo dục đại học vẫn còn thiên về đào tạo hơn là sáng tạo tri thức, thiên về truyền đạt hơn là dẫn dắt, thiên về thích ứng hơn là mở đường. Không ít trường đại học vẫn đang loay hoay trong tư duy quản lý hành chính, áp lực thủ tục, cơ chế, trong khi khoảng cách giữa nghiên cứu và thực tiễn phát triển còn khá lớn.
Trong bối cảnh thế giới bước vào cuộc cạnh tranh quyết liệt về khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu lớn và công nghệ xanh, nếu đại học không trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, quốc gia rất dễ rơi vào vòng xoáy tụt hậu.
Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh đến nguy cơ tụt hậu như một thách thức bao trùm đối với vận mệnh dân tộc. Để vượt qua nguy cơ ấy, giáo dục đại học được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển. Bảy nhiệm vụ trọng tâm mà Tổng Bí thư giao cho Đại học Quốc gia Hà Nội cũng chính là những định hướng có tính đột phá, mang tính chiến lược cho sự phát triển giáo dục đại học Việt Nam trong giai đoạn mới.
Trước hết là tư tưởng về sứ mệnh và trách nhiệm của đại học. Hai chữ “quốc gia” được Tổng Bí thư nhấn mạnh như một lời nhắc nhở về danh dự và sứ mệnh. Đại học Quốc gia Hà Nội không thể chỉ là một trường đại học lớn. Đó phải là nơi hội tụ trí tuệ ưu tú, nơi góp phần giải đáp các bài toán chiến lược của đất nước, nơi hun đúc bản lĩnh trí tuệ Việt Nam trong thời đại toàn cầu hóa.
Thực tế, trên thế giới, những quốc gia mạnh về khoa học công nghệ đều có các đại học hàng đầu đóng vai trò như “bộ não chiến lược” của quốc gia. Đại học không chỉ đào tạo sinh viên, mà còn tham gia trực tiếp vào việc hoạch định chính sách, phát triển công nghệ, dẫn dắt đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Từ góc nhìn ấy, khái niệm “đại học tinh hoa” mà Tổng Bí thư đề cập cũng mang ý nghĩa rất khác với cách hiểu thông thường. Tinh hoa không nằm ở những tòa nhà lớn hay bảng xếp hạng đẹp. Tinh hoa phải được đo bằng năng lực tạo ra tri thức mới, đào tạo nhân tài, phát triển công nghệ chiến lược và đóng góp thực chất cho sự phát triển của đất nước.
Khi đặt mục tiêu Đại học Quốc gia Hà Nội vào nhóm 100 đại học hàng đầu châu Á, nhóm 300 đại học hàng đầu thế giới, đồng thời yêu cầu một số ngành phải đạt nhóm 100 toàn cầu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã thể hiện sự tin tưởng vào sự phát triển của giáo dục đại học nói chung và Đại học Quốc gia Hà Nội nói riêng. Đó cũng là tầm nhìn về vị thế quốc gia hướng tới mốc 100 năm thành lập Đảng và 100 năm thành lập nước. Việt Nam đã và sẽ ở vị thế khác trong bảng xếp hạng toàn cầu, trong đó giáo dục là một trọng tâm đột phá.
Một điều rất đáng suy nghĩ là cách tiếp cận đối với quản trị đại học. Trong bài phát biểu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh đến yêu cầu đổi mới mô hình quản trị theo mục tiêu, chất lượng, hiệu quả đầu ra; mở rộng tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình; lấy chất lượng đào tạo, giá trị nghiên cứu và đóng góp thực chất cho đất nước làm thước đo cao nhất.
Một đại học muốn trở thành trung tâm sáng tạo thì không thể vận hành bằng tư duy quản lý hành chính nặng thủ tục và hình thức. Người làm khoa học cần được trao không gian học thuật đủ rộng để sáng tạo, thử nghiệm và dấn thân vào những hướng nghiên cứu mới. Một trường đại học lớn cũng không thể chỉ chạy theo số lượng công bố hay thành tích ngắn hạn, mà phải hình thành được văn hóa học thuật nghiêm túc, môi trường sáng tạo thực chất và cơ chế trọng dụng nhân tài.
Tinh thần “dám đi trước, dám thử nghiệm” mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh chính là điểm cốt lõi của tư duy mới ấy. Không phải ngẫu nhiên bài phát biểu nhiều lần nói đến việc tháo gỡ các “điểm nghẽn” về thể chế, tự chủ đại học, đầu tư khoa học cơ bản, cơ chế tài chính và thu hút nhân lực chất lượng cao. Bởi muốn có đại học đẳng cấp quốc tế thì trước hết phải có môi trường thể chế đủ hiện đại để đại học phát triển.
Đặt đại học vào trung tâm của chiến lược công nghệ quốc gia
Một điểm rất mới trong bài phát biểu là việc đặt đại học vào trung tâm của chiến lược công nghệ quốc gia. Những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng mới, dữ liệu lớn, công nghệ xanh… được nhắc tới không chỉ như các ngành đào tạo, mà như những lĩnh vực then chốt quyết định tương lai phát triển đất nước. Nếu trước đây, đại học chủ yếu đào tạo để đáp ứng thị trường lao động, thì nay đại học còn phải góp phần tạo ra công nghệ, tạo ra năng lực tự chủ chiến lược và năng lực tự cường quốc gia. Một đất nước muốn đi xa không thể chỉ mua công nghệ hay gia công cho thế giới. Sau cùng, vẫn phải tự tạo ra năng lực nghiên cứu và đổi mới sáng tạo của chính mình. Và trường đại học chính là nơi khởi đầu cho năng lực ấy.
Một trong những thông điệp ấn tượng nhất trong bài phát biểu chính là yêu cầu để Đại học Quốc gia Hà Nội trở thành “túi khôn” của Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội. Đó là một hình ảnh vừa gần gũi vừa chứa đựng một triết lý phát triển sâu sắc. Một nền giáo dục đại học mạnh không thể để tri thức nằm yên trong giảng đường hay các công bố khoa học. Tri thức phải đi vào đời sống, chuyển hóa thành chính sách tốt hơn, công nghệ hữu ích hơn, doanh nghiệp mạnh hơn và cuộc sống người dân tốt đẹp hơn.
Điều này phản ánh rất rõ tư tưởng “đại học phụng sự”. Phụng sự không chỉ bằng đào tạo sinh viên, mà còn bằng nghiên cứu, phản biện chính sách, chuyển giao công nghệ, tư vấn chiến lược và góp phần giải quyết các vấn đề lớn của đất nước. Một đại học lớn phải là nơi Nhà nước tìm đến khi cần luận cứ khoa học cho các quyết sách chiến lược; nơi doanh nghiệp tìm đến để hợp tác đổi mới sáng tạo; nơi xã hội gửi gắm niềm tin vào trí tuệ Việt Nam.
Sinh viên Trường đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) thực hành nghiên cứu tại phòng thí nghiệm.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu Đại học Quốc gia Hà Nội trở thành địa chỉ tiêu biểu của ngoại giao học thuật Việt Nam. Đây không chỉ là yêu cầu tăng cường hợp tác quốc tế hay trao đổi học thuật, mà là tư duy đưa đại học trở thành một phần của hình ảnh quốc gia.
Trong thế giới hôm nay, nhiều đại học lớn đồng thời là biểu tượng văn hóa và trí tuệ của đất nước họ. Khi mỗi giảng viên, sinh viên được xem như đại diện cho phẩm giá, trí tuệ và bản sắc Việt Nam trong giao lưu quốc tế, giáo dục đại học đã được đặt vào vai trò mới: vừa là trung tâm tri thức, vừa là cầu nối văn hóa, vừa là lực lượng lan tỏa sức mạnh mềm quốc gia.
Một điểm đáng chú ý nữa là bài phát biểu cũng cho thấy một nhận thức rất sâu sắc về vai trò của người trí thức trong thời đại mới. Giáo dục đại học không chỉ đào tạo người giỏi nghề, mà phải hình thành những con người có trách nhiệm xã hội, có lý tưởng cống hiến và có khát vọng phụng sự đất nước. Trí thức, nếu tách rời vận mệnh dân tộc và đời sống Nhân dân, sẽ rất khó tạo nên sức mạnh phát triển thật sự.
Nhìn tổng thể, có thể thấy 7 nhiệm vụ mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm giao cho Đại học Quốc gia Hà Nội thực chất đã phác họa khá rõ những yêu cầu then chốt trong mô hình đại học mà Việt Nam hướng tới trong tương lai: đại học tự chủ, sáng tạo, tinh hoa, hội nhập quốc tế nhưng gắn chặt với lợi ích quốc gia; đại học không chỉ đào tạo mà còn nghiên cứu, kiến tạo chính sách, phát triển công nghệ và phụng sự xã hội; đại học không chỉ là nơi tiếp nhận tri thức thế giới mà còn góp phần tạo ra tri thức mới mang dấu ấn Việt Nam.
Điều mà Đại học Quốc gia Hà Nội cũng như giáo dục đại học Việt Nam cần hướng tới không chỉ là những bảng xếp hạng cao hơn, nhiều công bố hơn hay những khuôn viên hiện đại hơn, mà sâu xa hơn là xây dựng được một nền đại học có khả năng phụng sự đất nước bằng chính sức mạnh học thuật, sức sáng tạo và bản lĩnh trí tuệ Việt Nam. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy những quốc gia vươn lên mạnh mẽ đều bắt đầu từ lúc giáo dục đại học được đặt vào trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia.
Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã tạo cảm hứng mạnh mẽ bởi cho thấy thông điệp dứt khoát: giáo dục đại học đã được đặt đúng vai trò, vị trí trong tầm nhìn và quyết tâm phát triển bứt phá của đất nước giai đoạn mới!
