Giáo dục đại học - từ đào tạo, nghiên cứu đến trung tâm kiến tạo giá trị

Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng, khởi nghiệp trong trường đại học cần tạo môi trường để sinh viên hình thành tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng đưa tri thức vào thực tiễn. Đây cũng là những nội dung được các chuyên gia, nhà quản lý, giảng viên và doanh nghiệp tập trung trao đổi tại Hội thảo “Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo trong giáo dục đại học” do Đại học Huế chủ trì tổ chức chiều 18/9. Sự kiện quy tụ các nhà hoạch định chính sách, lãnh đạo các trường đại học, chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp.

Tham dự tại các diễn đàn của Hội thảo có Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Huế Trần Hữu Thùy Giang; Vụ trưởng Vụ Học sinh-Sinh viên, Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Đức Minh; Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ, Tiến sĩ Phạm Hồng Quất; Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia, Bộ Tài chính Đỗ Tiến Thịnh; Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ Nguyễn Vũ Quốc Huy, Quyền Giám đốc Đại học Huế.

Hội thảo có sự tham gia của đại diện 24 đại học, trường đại học, học viện và 10 tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp, quỹ đầu tư, doanh nghiệp trên cả nước.

Từ truyền thụ tri thức đến kiến tạo giá trị

Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang làm thay đổi nhanh cấu trúc nghề nghiệp, phương thức sản xuất và nhu cầu xã hội. Giáo dục đại học vì thế cần vượt ra ngoài việc truyền đạt kiến thức và tạo ra công trình nghiên cứu, hướng tới hình thành năng lực giải quyết vấn đề, kết nối nguồn lực và chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế, xã hội, văn hóa.

Hội thảo “Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo trong giáo dục đại học” do Đại học Huế chủ trì tổ chức đặt ra ba câu hỏi tại ba phiên thảo luận: “Dạy cái gì”? Về nội dung và xu thế giáo dục khởi nghiệp đổi mới sáng tạo; “Dạy như thế nào”? Về phương pháp, rào cản và ứng dụng Generative AI trong hỗ trợ sinh viên khởi nghiệp; “Ai dạy”? Về năng lực giảng viên và kết nối giữa đại học với doanh nghiệp. Đây không đơn thuần là câu chuyện về một phương pháp giáo dục khởi nghiệp, mà đã gợi mở yêu cầu tổ chức lại chuỗi từ đào tạo, nghiên cứu đến ứng dụng, thương mại hóa và tạo tác động xã hội.

Theo Thạc sĩ Bùi Tiến Dũng, chuyên viên cao cấp Vụ Học sinh, sinh viên, Bộ Giáo dục và Đào tạo, giáo dục khởi nghiệp cần hình thành năng lực biến tri thức, ý tưởng và nguồn lực thành hành động tạo giá trị. Ông đề xuất hai hướng: “học thông qua khởi nghiệp” dành cho số đông và “học để khởi nghiệp” dành cho sinh viên muốn phát triển dự án, doanh nghiệp hoặc thương mại hóa sản phẩm.

Khởi nghiệp vì thế không đồng nghĩa mọi sinh viên phải thành lập doanh nghiệp. Điều quan trọng là người học biết nhận diện vấn đề, phát hiện cơ hội, sáng tạo giải pháp, huy động nguồn lực, thử nghiệm, thích ứng và tạo giá trị. Hội thảo xác định bảy nhóm năng lực cốt lõi gồm nhận diện cơ hội; sáng tạo giải pháp; lập kế hoạch; thử nghiệm và thích ứng; huy động nguồn lực; hợp tác, giao tiếp và quản lý; đạo đức và trách nhiệm xã hội.

Cách tiếp cận mới được cô đọng từ “dạy về khởi nghiệp” sang “học thông qua khởi nghiệp”, từ “ý tưởng” sang “vấn đề thực tế”, từ “Business Plan” sang “Experiment”, từ “Classroom” sang “Real World”, với tinh thần “Thực học-Thực hành-Thực làm-Giá trị thực”.

Đổi mới phương pháp, người thầy và nguồn lực

Muốn biến những yêu cầu đó thành năng lực thực tế, nhà trường phải đổi mới cả cách dạy, cách học và cách huy động nguồn lực. Giáo dục khởi nghiệp cần đưa người học tiếp cận “vấn đề thật-người dùng thật-hành động thật-phản hồi thật-minh chứng thật”, thông qua học theo dự án, giải quyết vấn đề, nghiên cứu ứng dụng, trải nghiệm tại doanh nghiệp và hoạt động ươm tạo.

Trí tuệ nhân tạo tạo sinh có thể hỗ trợ phân tích thị trường, phát triển ý tưởng, mô phỏng phương án, xây dựng sản phẩm và mô hình kinh doanh. Tuy nhiên, người học phải kiểm chứng thông tin, bảo đảm minh bạch và sử dụng AI có trách nhiệm. Đây cũng là yêu cầu để nhà trường hình thành năng lực nghiên cứu, sáng tạo và thương mại hóa tri thức trong môi trường số.

Cùng với phương pháp, vai trò giảng viên cũng thay đổi: từ người truyền đạt kiến thức sang thiết kế trải nghiệm học tập, huấn luyện tư duy, cố vấn, kết nối và đồng kiến tạo đổi mới sáng tạo. Thay vì “một học phần-một giảng viên”, có thể chuyển sang “một vấn đề-nhiều chuyên gia đồng hành”, với sự tham gia của doanh nghiệp, luật sư, chuyên gia công nghệ, nhà đầu tư, cơ quan quản lý và các tổ chức hỗ trợ.

Tham luận của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thị Hoàng Đông cùng các cộng sự tại Trường đại học Nông Lâm, Đại học Huế (HUAF) cho thấy yêu cầu này đang đặt ra rất cụ thể. HUAF đã từng bước xây dựng đội ngũ giảng dạy, cố vấn, hướng dẫn dự án; tổ chức tập huấn năng lực số; kết nối doanh nghiệp và các CEO là cựu sinh viên.

Khoảng 10 năm qua, cuộc thi Ý tưởng sáng tạo khoa học và khởi nghiệp nông nghiệp được tổ chức thường xuyên, tạo cầu nối giữa nghiên cứu với nhu cầu doanh nghiệp, thị trường và từng bước hướng tới thương mại hóa kết quả khoa học-công nghệ.

Dù vậy, nhóm tác giả tại HUAF cũng chỉ ra những khoảng trống về năng lực AI, kinh nghiệm thực tiễn, thương mại hóa và kết nối hệ sinh thái. Điều này cho thấy câu hỏi “ai dạy?” không thể chỉ giải quyết bằng việc bổ sung giảng viên, mà cần một hệ thống nguồn lực cùng tham gia.

Từ nghiên cứu đến thị trường

Một đại học đổi mới sáng tạo không thể chỉ được đo bằng số câu lạc bộ, cuộc thi, bài báo hay ý tưởng. Điều quan trọng là các nguồn lực có tạo thành dòng chảy đào tạo-nghiên cứu-ý tưởng-thử nghiệm-ươm tạo-thương mại hóa-thị trường hay không.

Đào tạo cung cấp năng lực; nghiên cứu tạo ra tri thức và công nghệ; các khâu sở hữu trí tuệ, chuyển giao, ươm tạo, đầu tư và phát triển thị trường biến kết quả thành sản phẩm, dịch vụ hoặc giải pháp. Nếu thiếu những mắt xích này, tri thức vẫn có nguy cơ dừng lại trong phòng thí nghiệm.

Vì vậy, sau học phần hoặc cuộc thi, ý tưởng cần tiếp tục được tư vấn, thử nghiệm, ươm tạo và kết nối vốn, thị trường. Trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp phải trở thành đầu mối điều phối nguồn lực, thay vì chỉ tổ chức sự kiện. Doanh nghiệp cần cùng đặt bài toán, hướng dẫn, phản biện và tham gia phát triển sản phẩm.

Thực tiễn tại HUAF cho thấy hướng đi này đang hình thành qua sự kết hợp giữa học phần, cuộc thi, cố vấn, doanh nghiệp, cựu sinh viên và nghiên cứu khoa học. Với đặc thù đa ngành, Đại học Huế còn có dư địa lớn để kết nối nghệ thuật, văn hóa, pháp luật, môi trường, công nghệ thực phẩm và chuyển đổi số với nhu cầu thị trường.

Tại Trường đại học Nghệ thuật (Đại học Huế), năng lực sáng tạo, thiết kế và thực hành có thể trở thành nguồn lực cho công nghiệp văn hóa và sáng tạo khi gắn với công nghệ, quản trị và thị trường. Hay ở Trường Luật (Đại học Huế), mô hình “một vấn đề-nhiều chuyên gia đồng hành” mở ra cách tổ chức đào tạo với sự tham gia của doanh nghiệp, luật sư, chuyên gia công nghệ, cơ quan quản lý và giảng viên.

Những thí dụ nêu trên cho thấy thương mại hóa tri thức không thuộc riêng các ngành kỹ thuật hay công nghệ. Mọi lĩnh vực đều có thể tạo giá trị khi kết nối năng lực chuyên môn với nhu cầu xã hội, quản trị, công nghệ và thị trường.

Kiến tạo hệ sinh thái, đo bằng giá trị thực

Để dòng chảy từ nghiên cứu đến thị trường không bị đứt đoạn, nhà trường cần có chiến lược đổi mới sáng tạo gắn với sứ mạng đào tạo, nghiên cứu; cơ chế hỗ trợ thử nghiệm, ươm tạo, chuyển giao; quy định rõ về sở hữu trí tuệ, chia sẻ lợi ích từ thương mại hóa; đồng thời có đầu mối đủ năng lực điều phối quan hệ với doanh nghiệp, nhà đầu tư và địa phương.

Việc đánh giá cũng cần chuyển từ chỉ số đầu vào và hoạt động sang chỉ số đầu ra và tác động. Nếu giảng viên chủ yếu được ghi nhận qua giờ giảng, bài báo, đề tài, trong khi hoạt động cố vấn doanh nghiệp, phát triển nguyên mẫu, chuyển giao công nghệ hay hỗ trợ startup chưa được tính tương xứng, động lực tham gia sẽ hạn chế. Tương tự, nếu sinh viên chỉ được đánh giá qua ghi nhớ kiến thức, việc tham gia các dự án thực tế khó trở thành một phần hữu cơ của quá trình đào tạo.

Bởi vậy, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cần được đo bằng năng lực và tác động thực, không chỉ bằng số lượng hoạt động. Những chỉ số như tỷ lệ sinh viên tham gia dự án thực tế, số nguyên mẫu được thử nghiệm, kết quả nghiên cứu được chuyển giao, sản phẩm tiếp cận người dùng, doanh thu thương mại hóa hay số doanh nghiệp tiếp tục đặt bài toán cho nhà trường sẽ phản ánh rõ hơn hiệu quả của quá trình này.

Tại hội thảo, Đại học Huế ra mắt Hội đồng Cố vấn cấp cao về Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo và ký kết hợp tác với VSV Foundation, BK-Holdings, Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NACENTECH) và Công ty TNHH Citares. Những kết nối này tạo thêm nền tảng để mô hình Nhà nước-Nhà trường-Doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, nghiên cứu, ươm tạo và thương mại hóa.

Từ giảng đường Huế đến mạng lưới đại học cả nước, điều cần kiến tạo không chỉ là thêm dự án khởi nghiệp, mà là cơ chế để tri thức liên tục được thử nghiệm, bảo vệ, kết nối, chuyển giao và thương mại hóa. Khi đó, trường đại học vừa đào tạo nhân lực, vừa thực hiện nghiên cứu, đồng thời trở thành nơi hội tụ và điều phối các nguồn lực đổi mới sáng tạo.

Đại học của tương lai vì thế không chỉ là nơi học tập và nghiên cứu, mà còn là nền tảng kết nối thị trường, không gian thử nghiệm, vườn ươm công nghệ và đối tác phát triển của doanh nghiệp, địa phương, cộng đồng. Khi chuyển từ “đào tạo và nghiên cứu” sang “kiến tạo giá trị”, trường đại học sẽ góp phần trực tiếp tạo ra nguồn nhân lực, sản phẩm và những động lực mới cho nền kinh tế đổi mới sáng tạo.