Chuyển đổi kép đang trở thành yêu cầu cấp thiết để nâng cao giá trị gia tăng, sức cạnh tranh và khả năng thích ứng của nông nghiệp Việt Nam trước những đòi hỏi ngày càng cao của thị trường. Để quá trình này đạt hiệu quả, cùng với đầu tư công nghệ, cần xây dựng cơ chế, chính sách và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo xuất phát từ những bài toán thực tiễn của ngành.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn, nguyên Viện trưởng Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, hiện ngành nông nghiệp đang tồn tại một số hạn chế cần khắc phục là sản xuất phân tán, tổn thất sau thu hoạch cao, giá trị gia tăng thấp. Bên cạnh đó, yêu cầu của thị trường trong nước và xuất khẩu về minh bạch nguồn gốc, giảm phát thải ngày càng nghiêm ngặt.
Thực tiễn đặt ra yêu cầu phải đẩy nhanh quá trình chuyển đổi kép trong nông nghiệp, kết hợp giữa chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Đây vừa là giải pháp tăng năng suất lao động, vừa là công cụ quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh. Sự tích hợp giữa chuyển đổi số (dữ liệu, tự động hóa, kết nối sản xuất) với chuyển đổi xanh (giảm phát thải, kinh tế tuần hoàn, hình thành hệ sinh thái) đang trở thành xu hướng tất yếu đối với ngành nông nghiệp trong bối cảnh mới.
Trên thế giới, các quốc gia phát triển đang chuyển mạnh sang sản xuất nông nghiệp dựa trên dữ liệu và phát thải thấp, hay còn gọi là nông nghiệp chính xác, nông nghiệp Net Zero. Đó là nền nông nghiệp được quản lý trên cơ sở phân tích dữ liệu, thực hiện chuỗi cung ứng thông minh và khép kín từ sản xuất tới tiêu thụ.
Theo Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch, hiện nay, những công nghệ cốt lõi được nhiều nước trên thế giới sử dụng để tiến hành chuyển đổi số nông nghiệp là trí tuệ nhân tạo (AI), internet vạn vật (IoT). Các công nghệ này có thể dự báo năng suất, dịch bệnh, thời tiết, nhận diện sâu bệnh, tối ưu quyết định canh tác; chia sẻ thông tin cảm biến môi trường sống (đất, nước, khí hậu) theo thời gian thực, giúp giảm sự phụ thuộc vào kinh nghiệm và nâng cao độ chính xác trong sản xuất. Bên cạnh đó, nông nghiệp hiện đại ưu tiên sử dụng robot và tự động hóa để giảm chi phí lao động, triển khai truy xuất từ đầu nguồn nhằm bảo đảm và minh bạch chuỗi cung ứng, sử dụng công nghệ dữ liệu lớn (big data) để phân tích, hỗ trợ ra quyết định và quản trị sản xuất. Sản xuất ứng dụng công nghệ cao giúp tiết kiệm chi phí, sức lao động, tài nguyên và giá trị sản phẩm, đồng thời tác động tích cực đến sức khỏe người tiêu dùng và môi trường.
Giáo sư, Tiến sĩ Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Thành phố Hà Nội nhận định, chuyển đổi kép là cơ hội nhưng cũng là áp lực cho doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME). Theo thống kê, tại Hà Nội, 97% doanh nghiệp là SME, trong đó 60% áp dụng số ở mức cơ bản; 5% chuyển đổi số toàn diện; khoảng 10% triển khai xanh thực chất. Điều đó cho thấy doanh nghiệp đã bắt đầu nhưng còn chậm và lúng túng.
Nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành UPGREEN Việt Nam Hà Phan Kim Nguyệt cho rằng, để doanh nghiệp chuyển đổi kép thuận lợi thì mô hình thiết kế tuần hoàn kết hợp truy xuất số cần bắt đầu từ sản phẩm hoặc quy trình cụ thể. Bên cạnh đó, cơ quan quản lý cần sớm xây dựng khung tiêu chuẩn quốc gia về phát triển bền vững của doanh nghiệp (ESG) và nền tảng pháp lý phù hợp.
Nông nghiệp là lĩnh vực được chú trọng trong mục tiêu chuyển đổi số được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 3/6/2020 về “Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”. Sau 6 năm triển khai, ngành nông nghiệp Việt Nam đã đạt được những kết quả nhất định. Một số trang trại lớn ứng dụng hoàn toàn số hóa trong sản xuất, đồng thời thực hiện Net Zero; công nghệ truy xuất nguồn gốc hàng hóa cũng được triển khai từng bước đối với một số hàng hóa thiết yếu. Tuy nhiên, những kết quả đó mới chỉ là khởi đầu. Trong khi nhiều quốc gia đã chuyển sang giai đoạn tự động hóa và phổ biến áp dụng công nghệ từ sản xuất đến truy xuất cho nông nghiệp thì Việt Nam vẫn chủ yếu ở giai đoạn số hóa từng khâu và kết nối thị trường, chưa hình thành hệ sinh thái chuyển đổi kép đồng bộ.
Việc hình thành các mô hình sản xuất thông minh tập trung phát thải thấp còn chưa rõ ràng. Mặc dù đã có nhiều vùng chuyên canh lớn, vùng cây ăn trái, trang trại chăn nuôi nhưng phần lớn vẫn vận hành theo phương thức truyền thống. Bên cạnh sự lúng túng trong tiếp cận quy định và công nghệ là thách thức do sản xuất nhỏ lẻ, hạ tầng chưa tương xứng, không tập trung, sự thiếu hụt về nhân lực và đặc biệt là chi phí đầu tư.
Thực tế đòi hỏi việc chuyển đổi kép trong nông nghiệp cần được đẩy nhanh tốc độ. Ngành nông nghiệp nước ta vốn dựa trên kinh nghiệm sản xuất cần phải chuyển sang quản trị thông minh, chính xác. Cần xây dựng các vùng sản xuất lớn; ứng dụng công nghệ và tự động hóa trong dự báo sản xuất, quản lý vùng sản xuất kết hợp với kết nối và phân tích thị trường; hình thành và vận hành chuỗi giá trị cho sản phẩm thông qua nền tảng dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và thương mại điện tử. Đặc biệt, công nghệ bảo quản và chế biến sau thu hoạch, yếu tố mang lại giá trị lớn nhất cho sản phẩm hàng hóa cần phải được ưu tiên đầu tư mạnh.
Cùng với đầu tư công nghệ, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách để tạo động lực cho doanh nghiệp và người dân tham gia chuyển đổi kép. Trước hết, cần xây dựng và vận hành cơ chế ưu đãi tín dụng xanh; phát triển thị trường cácbon; xây dựng, chuẩn hóa hệ thống tiêu chuẩn xanh-số và hoàn thiện, kết nối các cơ sở dữ liệu về đất đai, khí hậu với cơ sở dữ liệu chuyên ngành, tạo nền tảng cho quản trị và sản xuất thông minh. Bên cạnh đó, đẩy mạnh đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thông qua phát triển công nghệ lõi, tự động hóa, công nghệ sinh học; đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao; tăng cường cơ chế hỗ trợ, đặt hàng nghiên cứu khoa học từ những bài toán thực tiễn của ngành và nghiên cứu dữ liệu thị trường; xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp trên cơ sở tăng cường liên kết, chuyển giao công nghệ giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, nhà khoa học và nông dân; hình thành các cụm đổi mới sáng tạo, phát huy vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp và mở rộng hợp tác quốc tế nhằm thúc đẩy quá trình chuyển đổi kép.
