Những bước tiến trong đổi mới sáng tạo
Theo công bố của StartupBlink, đơn vị nghiên cứu về khởi nghiệp đổi mới sáng tạo có trụ sở tại Singapore, Việt Nam hiện đứng thứ 52 toàn cầu và thứ 8 châu Á về môi trường kinh doanh cho đổi mới sáng tạo. Nhiều chỉ số thành phần thậm chí thuộc nhóm dẫn đầu khu vực như ưu đãi thuế, chi phí vận hành và quy mô thị trường.
Trụ cột về ưu đãi dành cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo của Việt Nam đạt thứ hạng cao (21 toàn cầu). Các chính sách về thuế, hỗ trợ đầu tư, cũng như cơ chế khuyến khích tái đầu tư đang góp phần giúp doanh nghiệp có thêm dư địa phát triển trong giai đoạn đầu.
Ông Đỗ Tiến Thịnh, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia cho rằng, điểm nổi bật nhất là sự thay đổi mang tính hệ thống, từ cơ chế chính sách đến cách tổ chức thực thi. “Chưa bao giờ chúng ta có một hệ thống chính sách đồng bộ, tập trung và quyết liệt như hiện nay, bao phủ cả doanh nghiệp, trung tâm hỗ trợ và các trường đại học, viện nghiên cứu”, ông nhấn mạnh.
Khi các nghị quyết lớn của Đảng được ban hành, đặc biệt là Nghị quyết 57, đổi mới sáng tạo đã trở thành một quyết tâm chính trị xuyên suốt. Cách tiếp cận đã chuyển dịch rõ rệt, thay đổi nhận thức của cả hệ thống chính trị, tạo nền tảng cho các địa phương chủ động hơn trong hành động.
Nhiều tỉnh, thành phố đã bắt đầu dành nguồn lực cụ thể cho khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo, xây dựng các trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp, hình thành bộ máy triển khai chuyên trách. Hà Nội là địa phương tiên phong với mô hình thí điểm mang tính đột phá - Công ty cổ phần Trung tâm Đổi mới sáng tạo.
TS Trần Quang Hưng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Trung tâm Đổi mới sáng tạo Hà Nội cho biết, đây là mô hình kết hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nhà trường, trong đó Nhà nước chiếm 70% vốn.
“Trung tâm được định hướng trở thành “đường băng” kết nối nhà nghiên cứu, startup với các bài toán thực tế, từ đó tạo ra giá trị xã hội và mô hình kinh doanh mới gắn với kinh tế số”, ông Hưng nói.
Điểm mới của mô hình này không chỉ nằm ở cấu trúc vốn, mà ở cách vận hành theo nguyên lý thị trường. Trung tâm có thể huy động các quỹ đầu tư mạo hiểm, kết nối không gian làm việc chung, phối hợp với các sở, ngành để làm rõ bài toán và tìm lời giải phù hợp. Đây là bước chuyển quan trọng, giúp nguồn lực đổi mới sáng tạo được phân bổ linh hoạt và hiệu quả hơn so với mô hình truyền thống.
Cơ chế mở cho nguồn lực và những thách thức
Một trong những thay đổi mang tính bản chất của giai đoạn hiện nay là việc gắn đổi mới sáng tạo với các bài toán thực tiễn. Thay vì phát triển công nghệ theo hướng “cung”, nhiều địa phương, đặc biệt là Hà Nội đã chuyển sang cách tiếp cận xuất phát từ nhu cầu cụ thể của phát triển kinh tế-xã hội.
Việc Hà Nội công bố danh mục 30 bài toán lớn giai đoạn 2026-2030 là một minh chứng rõ nét. Các bài toán này trải rộng từ xử lý ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, quản trị đô thị, đến phát triển kinh tế số, dữ liệu và an sinh xã hội. Mỗi bài toán đều được mô tả cụ thể về hiện trạng, mục tiêu và yêu cầu đầu ra, tạo điều kiện để các nhà khoa học, doanh nghiệp và startup tham gia giải quyết.
Theo TS Trần Quang Hưng, việc “đặt hàng” các bài toán lớn chính là một cách thu hút hiệu quả nguồn lực chất lượng cao. “Bản chất của những người có năng lực là họ muốn giải những bài toán có ý nghĩa. Khi thành phố đưa ra những đề bài đủ lớn, có tác động xã hội rõ ràng và đi kèm nguồn lực, thì đó chính là nam châm thu hút nhân tài”, ông Hưng nhấn mạnh.
Tuy nhiên, để những bài toán này không chỉ dừng ở mức ý tưởng, cần có một thiết chế đủ linh hoạt để kết nối các nguồn lực và điều phối quá trình triển khai. Đây chính là lý do Hà Nội xây dựng mô hình Công ty cổ phần Trung tâm Đổi mới sáng tạo - một bước đi mang tính thử nghiệm nhưng đầy kỳ vọng.
Theo TS Trần Quang Hưng, việc kết hợp theo mô hình "ba nhà" nhưng được vận hành theo cơ chế của một công ty cổ phần có ưu điểm lớn nhất là khả năng dung hòa giữa hai yếu tố gồm định hướng công và cơ chế thị trường.
“Khi Nhà nước nắm 70% vốn, trung tâm có thể bám sát các ưu tiên chiến lược của thành phố. Nhưng khi vận hành theo mô hình doanh nghiệp, chúng tôi có thể linh hoạt trong huy động và phân bổ nguồn lực, nhanh chóng ra quyết định và thử nghiệm các giải pháp mới”, ông phân tích.
Khác với các trung tâm đổi mới sáng tạo công lập truyền thống, vốn chịu nhiều ràng buộc về thủ tục và cơ chế tài chính, mô hình công ty cổ phần cho phép áp dụng các công cụ của thị trường. Trung tâm có thể hợp tác với các quỹ đầu tư mạo hiểm, triển khai các chương trình tăng tốc khởi nghiệp, vận hành không gian làm việc chung, thậm chí tham gia đầu tư vào các dự án tiềm năng.
Quan trọng hơn, trung tâm đóng vai trò như một “bộ điều phối” của hệ sinh thái. Thay vì mỗi đơn vị hoạt động rời rạc, trung tâm sẽ kết nối các bên liên quan từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp lớn, startup, đến viện nghiên cứu và trường đại học xoay quanh từng bài toán cụ thể.
Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với đặc thù của đổi mới sáng tạo, nơi không có một chủ thể nào đủ khả năng giải quyết toàn bộ vấn đề. Như ông Trần Quang Hưng chỉ ra, startup có lợi thế về sự linh hoạt và chuyên sâu, trong khi doanh nghiệp lớn có nguồn lực và quy mô.
Giải Nobel Kinh tế năm 2025 đã được trao cho công trình nghiên cứu về vai trò đổi mới sáng tạo trong tăng trưởng kinh tế bền vững. Các tác giả đã chứng minh đổi mới là chìa khóa để vượt qua bẫy thu nhập trung bình và duy trì năng suất, đặc biệt trong bối cảnh các công nghệ mới như AI đang phát triển mạnh mẽ.
Trong thực tế, một số bài toán của Hà Nội đã bắt đầu có lời giải và bước vào giai đoạn thử nghiệm. Trung tâm đóng vai trò tiếp nhận các giải pháp từ cộng đồng, đánh giá và kết nối với các cơ quan chức năng để triển khai thí điểm. Đây là bước đi quan trọng để rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng, một điểm yếu lâu nay của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Một điểm đáng chú ý khác trong cách tiếp cận của Hà Nội là cơ chế mở đối với nguồn lực. Thành phố không chỉ dựa vào ngân sách mà còn huy động mạnh mẽ nguồn lực xã hội hóa, hợp tác công - tư và các quỹ đầu tư. Đồng thời, các mô hình thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cũng được khuyến khích, tạo không gian cho những ý tưởng mới được kiểm chứng trong thực tế.
Ở tầm quốc gia, các chính sách cũng đang dần tháo gỡ những rào cản về dòng chảy nguồn lực. Việc cho phép sử dụng tài sản công để hỗ trợ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, mở rộng ưu đãi thuế cho doanh nghiệp và chuyên gia, hay khuyến khích mô hình doanh nghiệp tách ra từ trường đại học… đều là những bước đi quan trọng.
Tuy nhiên, như ông Đỗ Tiến Thịnh thẳng thắn nhìn nhận, thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở khâu thực thi. Dù hệ thống luật và nghị định đã khá đầy đủ, nhưng việc triển khai ở nhiều nơi còn chậm, đặc biệt là quy trình công nhận đối tượng thụ hưởng ưu đãi. Điều này khiến không ít doanh nghiệp gặp khó khăn khi tiếp cận chính sách.
Trong bối cảnh Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn trong chuỗi giá trị đổi mới sáng tạo toàn cầu, việc tìm ra những mô hình phù hợp, hiệu quả sẽ là chìa khóa để biến tiềm năng thành lợi thế cạnh tranh thật sự.
Đổi mới sáng tạo, suy cho cùng, không chỉ là câu chuyện của công nghệ, mà là câu chuyện của cách tổ chức nguồn lực và giải quyết vấn đề. Điều này đòi hỏi không chỉ việc thay đổi tư duy của cấp trung ương mà còn của chính các địa phương.
