Theo Tòa án nhân dân tối cao, việc hình thành cơ chế bảo vệ chuyên biệt được kỳ vọng góp phần bảo đảm thẩm phán thực hiện chức năng xét xử một cách độc lập, khách quan và đúng pháp luật; đồng thời tạo cơ sở xử lý kịp thời các hành vi đe dọa, can thiệp hoặc trả thù người thực thi quyền tư pháp.
Dự thảo Nghị quyết quy định về chế độ bảo vệ thẩm phán đang được xây dựng gồm 4 chương, 26 điều, điều chỉnh nguyên tắc, nội dung, biện pháp, trình tự và thủ tục bảo vệ thẩm phán khi thi hành công vụ hoặc trong trường hợp cần thiết.
Nội dung nổi bật của dự thảo là coi việc bảo vệ vị trí công tác và quá trình thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của thẩm phán là bộ phận quan trọng của chế độ bảo vệ.
Dự thảo nghiêm cấm can thiệp trái pháp luật vào hoạt động xét xử, gây ảnh hưởng đến nguyên tắc thẩm phán xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Các hành vi cản trở thi hành công vụ; chỉ đạo, ép buộc, lôi kéo, dụ dỗ hoặc mua chuộc Thẩm phán; lợi dụng chức vụ, quyền hạn để trả thù, trù dập hoặc tác động đến vị trí công tác đều thuộc nhóm hành vi bị nghiêm cấm.
Thẩm phán được quyền từ chối yêu cầu bố trí thực hiện công việc ngoài phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn hoặc có khả năng ảnh hưởng đến sự độc lập, vô tư, khách quan trong quá trình giải quyết vụ án, vụ việc.
Việc điều động, luân chuyển, biệt phái, tạm đình chỉ, miễn nhiệm, cách chức, hạ bậc lương hoặc áp dụng các quyết định bất lợi khác đối với thẩm phán phải đúng căn cứ, trình tự, thủ tục và thẩm quyền.
Trường hợp thẩm phán bị tạm dừng hoặc kéo dài việc bổ nhiệm, bổ nhiệm lại, nâng bậc lương, phong hoặc thăng cấp bậc hàm do bị trả thù, trù dập hay bị tố cáo sai sự thật, sau khi có kết luận của cấp có thẩm quyền, các quyền lợi liên quan sẽ được xem xét khôi phục và tính từ thời điểm bị tạm dừng.
Nếu thẩm phán bị xử lý hình sự hoặc kỷ luật oan, sai, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét lại quyết định, kể cả khi người đó đã nghỉ hưu, chuyển công tác hoặc đã chết; đồng thời tổ chức xin lỗi công khai, phục hồi danh dự, uy tín và giải quyết việc bồi thường theo pháp luật.
Dự thảo còn quy định thẩm phán không phải giải trình, không được thông tin về quan điểm xét xử đối với vụ án, vụ việc đang được thụ lý, giải quyết. Thẩm phán cũng không bị điều tra về hoạt động xét xử đối với vụ việc đang trong quá trình tố tụng, trừ trường hợp có căn cứ xác định hành vi vi phạm pháp luật hình sự.
Dự thảo có quy định riêng để bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín và dữ liệu cá nhân của thẩm phán. Các hành vi khiếu nại, tố cáo, phản ánh hoặc lan truyền nội dung bịa đặt nhằm kích động, bôi nhọ, vu cáo, vu khống thẩm phán đều bị nghiêm cấm.
Thẩm phán có quyền yêu cầu ngăn chặn, gỡ bỏ, chỉnh sửa hoặc xóa dữ liệu bị thu thập, sử dụng, cung cấp hay công khai trái pháp luật; đồng thời yêu cầu bồi thường nếu có thiệt hại. Các biện pháp bảo vệ có thể bao gồm buộc chấm dứt hành vi xúc phạm, buộc cải chính và xin lỗi công khai; phong tỏa, khóa, ẩn hoặc gỡ bỏ thông tin xâm phạm trên không gian mạng; hạn chế việc truy cập, tiếp cận dữ liệu cá nhân.
Đối với vụ án, vụ việc có mức độ nguy hiểm cao gồm những vụ án nghiêm trọng, phức tạp về an ninh, trật tự, tôn giáo, dân tộc, khiếu kiện đông người hoặc liên quan khủng bố, tội phạm có tổ chức, ma túy, tham nhũng và tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia, thẩm phán có thể đề nghị giữ bí mật danh tính của mình và thân nhân, đồng thời hạn chế việc tiếp cận các thông tin liên quan.
Khi tính mạng, sức khỏe, tài sản hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của thẩm phán và thân nhân bị xâm phạm hoặc đe dọa xâm phạm, cơ quan có thẩm quyền có thể đưa người được bảo vệ đến nơi an toàn; ngăn đối tượng đe dọa tiếp cận; giữ bí mật hoặc thay đổi thông tin liên quan; giữ bí mật nơi ở, nơi làm việc và bố trí lực lượng, phương tiện, công cụ bảo vệ trực tiếp.
Thẩm phán bị tổn hại sức khỏe hoặc tính mạng khi thi hành công vụ hay vì lý do công vụ được xem xét hưởng chính sách như thương binh, công nhận liệt sĩ và các chế độ khác theo pháp luật. Dự thảo cũng đề cập bảo hiểm rủi ro nghề nghiệp, hỗ trợ và bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh thần.
Về thẩm quyền, Tòa án nhân dân tối cao chủ trì bảo vệ vị trí công tác và việc thực hiện nhiệm vụ của thẩm phán. Cơ quan Công an chủ trì bảo vệ dữ liệu cá nhân, tính mạng, sức khỏe, danh dự và tài sản. Đối với thẩm phán Tòa án quân sự, đơn vị Quân đội nhân dân thực hiện nhiệm vụ bảo vệ trong phạm vi được giao.
Thẩm phán có thể tự mình hoặc thông qua Chánh án Tòa án nơi công tác để đề nghị áp dụng biện pháp bảo vệ. Trong thời hạn 3 ngày làm việc từ khi nhận được yêu cầu, cơ quan có thẩm quyền phải xác minh, đánh giá mức độ nguy hiểm và quyết định có áp dụng biện pháp bảo vệ hay không. Khi tình thế cấp bách, cơ quan có thẩm quyền được áp dụng ngay biện pháp cần thiết để bảo đảm an toàn trước khi ban hành quyết định chính thức.
Dự thảo còn xác định trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc bảo vệ thẩm phán và thân nhân của họ. Theo đó, thân nhân thuộc phạm vi bảo vệ gồm vợ hoặc chồng; cha mẹ đẻ, cha mẹ vợ hoặc chồng; cha mẹ nuôi; con đẻ và con nuôi theo quy định của pháp luật.
Việc mở rộng đối tượng bảo vệ xuất phát từ thực tế hành vi đe dọa có thể không chỉ hướng trực tiếp vào người tiến hành xét xử mà còn nhắm đến gia đình nhằm gây áp lực, trả thù hoặc buộc thẩm phán thay đổi quyết định.
Dự thảo cũng quy định một số trường hợp thẩm phán được xem xét loại trừ, miễn hoặc giảm trách nhiệm, chẳng hạn đã tuân thủ đầy đủ quy trình, sai sót không do lỗi cố ý và không có động cơ vụ lợi; chủ động ngăn chặn, khắc phục hậu quả; hoặc phải giải quyết nhiều vụ án đặc biệt phức tạp. Quy định này mang tính “xem xét” trên cơ sở từng trường hợp, không đồng nghĩa với việc thiết lập quyền miễn trừ tuyệt đối.
Hiện dự thảo đang được Tòa án nhân dân tối cao lấy ý kiến. Nếu được thông qua, Nghị quyết dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/1/2027.
