Cần một bản quy hoạch xứng tầm
Sau hợp nhất, Thành phố Hồ Chí Minh đứng trước yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc toàn diện mô hình phát triển, trong đó quy hoạch không gian đóng vai trò trung tâm, có tính chất quyết định.
Theo Sở Quy hoạch Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh, việc quy hoạch tổng thể được nghiên cứu với tầm nhìn dài hạn, hướng tới xây dựng thành phố trở thành siêu đô thị bền vững, sáng tạo và đáng sống hàng đầu khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Thành phố sẽ giữ vai trò trung tâm tài chính, thương mại, logistics, khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo của khu vực. Trong cấu trúc phát triển, thành phố tiếp tục giữ vai trò đầu tàu tăng trưởng, đồng thời là trung tâm lan tỏa phát triển đối với vùng Đông Nam Bộ, vùng Đồng bằng sông Cửu Long và kết nối quốc tế.
Đặc biệt, với cơ chế đặc thù được Quốc hội thông qua tại Nghị quyết số 260/2025/QH15 (Nghị quyết 260), thành phố sẽ có điều kiện để triển khai mô hình quy hoạch tích hợp, linh hoạt, đồng bộ giữa các cấp độ không gian, qua đó tạo lập một hệ thống phát triển thống nhất trên toàn vùng đô thị mở rộng.
Theo Sở Quy hoạch Kiến trúc thành phố, trên cơ sở nghiên cứu tổng thể và bám sát các cơ chế đặc thù, kiến trúc không gian đô thị của thành phố được xác lập theo hướng chuyển đổi từ phát triển theo địa giới hành chính sang phát triển không gian theo chức năng và chuỗi giá trị.
Đặc điểm nhận diện đầu tiên là định hướng phát triển theo mô hình siêu đô thị tích hợp, đa trung tâm, trong đó các khu vực không tồn tại độc lập mà được tổ chức như các cực phát triển có tính bổ trợ lẫn nhau. Cấu trúc tổng thể được hình thành theo định hướng “Một không gian-ba vùng-một đặc khu”, với vùng lõi thành phố giữ vai trò trung tâm tài chính, dịch vụ và đổi mới sáng tạo; khu vực Bình Dương phát triển thành trung tâm công nghiệp công nghệ cao; khu vực Bà Rịa-Vũng Tàu giữ vai trò cửa ngõ kinh tế biển, cảng biển và năng lượng; đặc khu Côn Đảo được định hướng trở thành trung tâm du lịch sinh thái và nghỉ dưỡng đặc thù.
Điểm nhấn cốt lõi của mô hình này là không gian phát triển không còn bị chia cắt bởi địa giới hành chính, mà vận hành theo logic kinh tế, chức năng và liên kết vùng. Các cực phát triển được kết nối thông qua hệ thống hạ tầng đồng bộ, chia sẻ nguồn lực và phối hợp phát triển, qua đó khắc phục tình trạng phân mảnh và cạnh tranh nội bộ.
Thành phố cũng xác lập hệ thống các hành lang phát triển chiến lược đóng vai trò khung xương của cấu trúc không gian. Trong đó, hành lang phía đông kết nối với tỉnh Đồng Nai và Cảng hàng không quốc tế Long Thành, hình thành cụm động lực tăng trưởng mới. Hành lang phía tây và phía nam tăng cường liên kết với Đồng bằng sông Cửu Long, mở rộng không gian phát triển về các khu vực còn dư địa. Hành lang ven biển phía nam kết nối Cần Giờ với cụm cảng Cái Mép-Thị Vải và khu vực Hồ Tràm, tạo động lực cho kinh tế biển, logistics và đô thị sinh thái. Đồng thời, trục bắc-nam được định hướng như một hành lang công nghiệp-đô thị-dịch vụ xuyên suốt, kết nối toàn bộ không gian phát triển của thành phố mở rộng.
Nhiều đột phá mới trong quy hoạch
Một định hướng mang tính đột phá khác là việc tổ chức phát triển đô thị gắn với hệ thống giao thông công cộng, nhất là các tuyến đường sắt đô thị và liên vùng. Theo đó, các khu vực phát triển mới sẽ được định hình theo mô hình TOD, hình thành các cụm không gian tích hợp giữa ở, làm việc, dịch vụ và tiện ích xã hội trong bán kính tiếp cận thuận tiện. Cách tiếp cận này không chỉ góp phần giảm áp lực giao thông, mà còn nâng cao hiệu quả sử dụng đất và chất lượng sống của người dân, hướng tới một đô thị vận hành hiệu quả với thời gian di chuyển hợp lý.
Ngoài ra, hệ thống hạ tầng kỹ thuật được định hướng phát triển theo hướng đồng bộ, liên thông và thích ứng dài hạn, bao gồm giao thông đa phương thức, hệ thống cấp nước liên vùng, hạ tầng năng lượng theo hướng xanh và bền vững cùng với hạ tầng viễn thông và dữ liệu phục vụ đô thị thông minh.
Đặc biệt, việc khai thác hiệu quả hệ thống sông ngòi, cảng biển và vận tải thủy nội địa được xác định là một lợi thế quan trọng cần được phát huy trong cấu trúc phát triển mới. Cùng với đó, việc tổ chức không gian sinh thái và hạ tầng xanh cũng là cấu phần quan trọng của quy hoạch. Các hành lang xanh, vùng đệm sinh thái, hệ thống công viên, mặt nước và rừng ngập mặn được định hướng như các yếu tố nền tảng nhằm nâng cao khả năng chống chịu, thích ứng biến đổi khí hậu của đô thị.
Các chuyên gia cho rằng, việc kiến trúc lại không gian phát triển đô thị mới cho Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật quy hoạch, mà là tái cấu trúc toàn diện mô hình phát triển của thành phố, tận dụng hiệu quả các cơ chế đặc thù để tạo lập một không gian phát triển mới, hiện đại, thông minh và bền vững. Để có một bản quy hoạch xứng tầm với mục tiêu đề ra, thành phố cũng nhận diện các vấn đề lớn đang đặt ra cần phải giải quyết như tình trạng không gian đô thị phân mảnh, cơ sở hạ tầng, nhất là hạ tầng giao thông liên vùng chưa theo kịp yêu cầu phát triển, áp lực về môi trường, ngập nước, sụt lún và biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng,...
Sở Quy hoạch Kiến trúc cũng kiến nghị thành phố cần xác lập rõ quan điểm phát triển thành phố theo không gian chức năng, tăng cường điều phối vùng và lấy hạ tầng làm nền tảng dẫn dắt phát triển. Thành phố nghiên cứu cơ chế điều phối liên vùng phù hợp với mô hình đô thị mở rộng; ưu tiên đầu tư các hành lang hạ tầng chiến lược và phát triển đô thị theo mô hình TOD; đồng thời xây dựng hệ thống dữ liệu không gian tích hợp phục vụ công tác quản lý và điều hành đô thị.
Chia sẻ về bản quy hoạch này, Tiến sĩ Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng: Việc hợp nhất thành phố không chỉ là thay đổi hành chính mà là thay đổi quy mô và bản chất của đô thị. Trong bối cảnh đó, quy hoạch tổng thể cần có tầm nhìn tối thiểu 100 năm, đóng vai trò như một hiến chương phát triển đô thị, định hình không gian, hạ tầng, môi trường và mô hình kinh tế cho nhiều thế hệ. Quy hoạch đó cần đủ sức tổ chức toàn bộ hệ thống đô thị với tầm nhìn là siêu đô thị đa trung tâm, hướng biển, hướng sông, trung hòa carbon, an toàn khí hậu, kết nối toàn cầu và có chất lượng sống cao cho đại đa số cư dân. Nếu làm tốt vấn đề này, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ là trung tâm tài chính, trung tâm đổi mới, trung tâm logistics, đô thị đáng sống của châu Á.
