Hạt nhân tăng trưởng

Việc hợp nhất Thành phố Hồ Chí Minh với Bình Dương và Bà Rịa Vũng Tàu mở ra một không gian phát triển có sự kết hợp giữa kinh tế đô thị, công nghiệp, dịch vụ, kinh tế biển, năng lượng và logistics. Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô lớn hơn, mà ở khả năng bổ trợ giữa những lợi thế vốn được hình thành tại ba địa phương. Thành phố Hồ Chí Minh có thế mạnh về dịch vụ, tài chính, thương mại, khoa học và công nghệ; Bình Dương có nền tảng công nghiệp và sản xuất; Bà Rịa Vũng Tàu có lợi thế về kinh tế biển, cảng nước sâu, năng lượng và công nghiệp.

Sự bổ trợ này tạo điều kiện để Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức lại không gian kinh tế theo hướng hình thành những chuỗi giá trị liên kết từ nghiên cứu, tài chính, sản xuất đến logistics, cảng biển và thị trường. Khi đó, Thành phố không chỉ là một trung tâm dịch vụ và đô thị lớn, mà còn có thể trở thành đầu mối kết nối các nguồn lực, điều phối chuỗi giá trị và lan tỏa động lực phát triển tới toàn vùng Đông Nam Bộ.

Tuy nhiên, lợi thế về quy mô và sự bổ trợ về cấu trúc không tự động tạo ra tăng trưởng. Vấn đề cốt lõi là Thành phố Hồ Chí Minh cần xây dựng mô hình phát triển đủ năng lực kết nối các khu vực, đồng thời phát huy vai trò hạt nhân trong mạng lưới kinh tế Đông Nam Bộ. Điều này đòi hỏi tiếp tục hoàn thiện mô hình quản trị phù hợp với quy mô của một đô thị lớn, tăng cường năng lực điều phối thống nhất về quy hoạch, đầu tư công, phát triển hạ tầng và xúc tiến đầu tư.

Quy hoạch cũng cần chuyển mạnh từ tư duy phát triển theo địa giới hành chính sang tổ chức các không gian kinh tế có tính liên kết. Thành phố Hồ Chí Minh giữ vai trò trung tâm kết nối các cực phát triển, đồng thời phân định rõ chức năng của từng khu vực để hạn chế đầu tư trùng lặp và cạnh tranh nguồn lực nội vùng.

Hạ tầng kết nối vì thế cần được xem là một trong những ưu tiên hàng đầu. Hệ thống giao thông phải bảo đảm kết nối giữa trung tâm đô thị với khu công nghiệp, cảng biển, sân bay, trung tâm logistics và các không gian sản xuất mới. Cùng với đó là kết nối nghiên cứu và phát triển với sản xuất và thương mại hóa công nghệ. Trọng tâm không chỉ là gia tăng đầu tư cho nghiên cứu, mà còn tạo cơ chế để doanh nghiệp trở thành chủ thể đặt hàng, tham gia nghiên cứu và đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất.

Nhưng câu chuyện không dừng ở việc tổ chức lại không gian phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh. Khi các địa phương được đặt trong một cấu trúc rộng hơn, vấn đề đặt ra là toàn vùng Đông Nam Bộ sẽ vận hành như thế nào trong không gian mới, và những động lực nào có thể chuyển hóa thành tăng trưởng thực chất.

Không gian mới, động lực mới

Đông Nam Bộ là không gian kinh tế có mức độ tập trung cao về công nghiệp, đô thị, dịch vụ, logistics và các hoạt động đổi mới sáng tạo, giữ vị trí quan trọng trong nền kinh tế cả nước. Quá trình phát triển nhanh trong thời gian dài tạo nên sức bật lớn, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng sức ép lên hạ tầng, dân số, đất đai, môi trường và chất lượng dịch vụ đô thị. Những sức ép này ngày càng rõ trong yêu cầu duy trì tăng trưởng, nâng cao năng suất và tăng khả năng kết nối giữa các địa phương.

Việc sắp xếp, tổ chức lại các đơn vị hành chính tạo ra những thay đổi đáng kể về quy mô và không gian quản lý. Với Đông Nam Bộ, đây cũng là cơ sở để nhìn lại cách phân bố các hoạt động kinh tế xã hội, hệ thống hạ tầng và nguồn lực phát triển, từ đó tính toán một cấu trúc phù hợp hơn với điều kiện mới.

Nói cách khác, nếu đặt vấn đề từ vai trò hạt nhân của Thành phố Hồ Chí Minh thì yêu cầu tiếp theo là nhìn toàn vùng như một không gian phát triển thống nhất. Chỉ khi đặt các nguồn lực, sức ép và lợi thế của từng địa phương trong cùng một cấu trúc, mới có thể xác định đâu là động lực chung và đâu là những điểm nghẽn cần tháo gỡ.

Để tiềm năng trở thành động lực tăng trưởng thực chất, cần một cách tiếp cận toàn diện, dựa trên bằng chứng khoa học, đồng thời nhận diện đầy đủ những vấn đề đặt ra đối với hạ tầng, nguồn nhân lực, thị trường lao động, an sinh xã hội, quản trị và phát triển bền vững.

Sau hơn một năm sáp nhập, hoạt động kinh tế tại không gian phát triển mới vẫn được duy trì trong bối cảnh tổ chức bộ máy và phương thức quản lý có nhiều thay đổi. Dòng vốn FDI tiếp tục được thu hút với quy mô đáng kể, trong khi số doanh nghiệp thành lập mới tại các địa phương vẫn ở mức tích cực.

Những chuyển biến bước đầu cho thấy hoạt động kinh tế xã hội tại các địa phương trong không gian mới cơ bản được duy trì. Tuy nhiên, kết quả chưa diễn ra đồng đều và thời gian quan sát còn ngắn, chưa đủ cơ sở để xác định việc sắp xếp đơn vị hành chính là nguyên nhân trực tiếp tạo ra tăng trưởng. Vì vậy, hiệu quả của quá trình sắp xếp trong giai đoạn tới cần được nhìn từ những thay đổi thực chất trong vận hành của nền kinh tế và đời sống xã hội, thay vì chỉ qua quy mô diện tích, dân số hay GRDP của các đơn vị hành chính mới.

Điều này dẫn tới vấn đề quan trọng nhất của giai đoạn tiếp theo: có không gian phát triển mới là một chuyện, nhưng làm thế nào để các địa phương thực sự vận hành trong cùng một không gian kinh tế lại là chuyện khác. Quy mô lớn hơn chỉ có thể trở thành lợi thế khi có một cơ chế đủ sức kết nối các nguồn lực và điều phối những vấn đề vượt khỏi phạm vi từng địa phương.