Theo thống kê của Viện Khoa học nông nghiệp Hải Nam (Trung Quốc), diện tích trồng sầu riêng tại đảo này đã tăng gần gấp bốn lần chỉ trong vòng 5 năm, từ 700 ha năm 2020 lên khoảng 2.600 ha vào năm 2025, tương ứng tốc độ tăng trưởng trung bình khoảng 30% mỗi năm. Các vùng trồng tập trung ở Tam Á, Bảo Đình, Lạc Đông và Lăng Thủy; trong đó, khoảng 267 ha đã bắt đầu cho thu hoạch, đem lại sản lượng ước tính 2.000 tấn.
Áp lực cạnh tranh chưa nhiều
Xu hướng mở rộng nhanh chóng này cho thấy, Trung Quốc đang nỗ lực chủ động nguồn cung, tạo áp lực cạnh tranh trực tiếp lên các quốc gia xuất khẩu sầu riêng, trong đó có Việt Nam, hiện vẫn đang giữ vai trò là nhà cung ứng lớn nhất cho thị trường tỷ dân. Theo số liệu từ Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương), năm 2024 nước này đã nhập khẩu gần 7 tỷ USD sầu riêng, trong đó Việt Nam chiếm khoảng 40% với kim ngạch đạt 2,94 tỷ USD.
Dẫu vậy, xét trên tổng thể cung cầu, sản lượng sầu riêng từ Hải Nam chưa thể đáp ứng nhu cầu của thị trường Trung Quốc. Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam nhận định, việc tự phát triển vùng trồng sầu riêng của Trung Quốc chưa tạo ra mối đe dọa đáng kể đối với ngành sản xuất sầu riêng của Việt Nam trong thời điểm hiện tại.
Phân tích rõ hơn về nhận định này, ông Nguyên cho biết, điều kiện tự nhiên tại Hải Nam chỉ đáp ứng một phần yêu cầu sinh trưởng của cây sầu riêng. Khu vực này thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão, nhiệt độ thấp, khiến cây mất tới bốn năm mới ra hoa và có nguy cơ bị thiệt hại nặng nề chỉ sau một trận siêu bão.
Thêm vào đó, chi phí lao động và công nghệ sản xuất tại Trung Quốc cao hơn nhiều so với Việt Nam, khiến giá thành sầu riêng nội địa đội lên gấp 2-3 lần. Điều này khiến sản phẩm Trung Quốc khó cạnh tranh với sầu riêng nhập khẩu từ Đông Nam Á, đặc biệt là từ Việt Nam.
Hiện tại, sầu riêng Việt Nam xuất khẩu sang Trung Quốc có giá dao động từ 90.000 đến 150.000 đồng/kg, được người tiêu dùng ưa chuộng nhờ hương vị đặc trưng và mức giá hợp lý. Do đó, ông Nguyên nhận định với lợi thế chi phí thấp, Việt Nam có thể cung cấp sầu riêng với mức giá phù hợp túi tiền người tiêu dùng Trung Quốc, đồng thời khẳng định nguy cơ hàng Việt bị lấn át gần như bằng không.
Đồng quan điểm, chuyên gia kinh tế Huỳnh Thị Mỹ Nương, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Đào tạo lãnh đạo và Dịch vụ phát triển bền vững cho rằng, xét về con số 2.000 tấn là một giọt nước trong đại dương so với nhu cầu tiêu thụ sầu riêng hằng năm của Trung Quốc, ước tính lên đến hàng triệu tấn. Do đó, xét về mặt thị phần ngắn hạn, áp lực mà sản lượng này tạo ra là không đáng kể.
Tuy nhiên, theo bà Mỹ Nương, sức ép lớn nhất không nằm ở con số sản lượng hiện tại mà ở chiến lược và tâm lý thị trường. Đây không đơn thuần là câu chuyện cạnh tranh về sản lượng, mà là tín hiệu cho một cuộc chạy đua dài hạn nhằm giành quyền tự chủ nguồn cung. Thông điệp Trung Quốc phát đi rất rõ: Họ không chấp nhận phụ thuộc vào bất kỳ quốc gia nào, nhất là với một mặt hàng mang giá trị cao như sầu riêng.
Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho rằng: “Đảo Hải Nam là vùng duy nhất tại Trung Quốc có điều kiện canh tác loại cây này và cũng đang mở rộng diện tích trồng, nhưng sản lượng vẫn còn quá nhỏ so với nhu cầu tiêu thụ khổng lồ của quốc gia hơn 1,4 tỷ dân”.
Những rủi ro trong tương lai gần
Cũng theo bà Mỹ Nương, sự thay đổi trong chiến lược của Trung Quốc vì thế không chỉ gửi đi thông điệp về tự chủ nguồn cung, mà còn tạo ra hai rủi ro lớn trong tương lai gần cho các doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam.
Cụ thể, thách thức đầu tiên nằm ở khả năng đàm phán giá. Khi Trung Quốc đã có nguồn cung trong nước, dù còn hạn chế, các nhà nhập khẩu sẽ sở hữu thêm lợi thế để ép giá. Chất lượng sầu riêng Việt Nam vẫn được đánh giá cao, nhưng việc Trung Quốc có thêm lựa chọn chắc chắn sẽ làm suy giảm vị thế đàm phán của chúng ta.
Thách thức thứ hai mang tính dài hạn và sâu xa hơn. Việc sầu riêng nội địa bắt đầu xuất hiện chính là lời cảnh báo rõ ràng rằng thị phần 40% của Việt Nam tại Trung Quốc không phải là bất biến. Nếu thiếu một chiến lược ứng phó kịp thời, lợi thế này có thể từng bước bị thu hẹp khi diện tích trồng ở Hải Nam tiếp tục mở rộng và chất lượng ngày một cải thiện.
Hiện tại, giá bán sầu riêng nội địa Trung Quốc dao động quanh mức 100 nhân dân tệ/kg (tương đương khoảng 340.000 đồng). Giới chuyên gia nước này kỳ vọng khi sản lượng tăng mạnh, giá sẽ giảm xuống còn khoảng 20 nhân dân tệ/kg (khoảng 70.000 đồng), tương tự như trường hợp của nho hồng và nho sữa sau khi được trồng thành công. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, Trung Quốc cần tiếp tục mở rộng diện tích, vượt qua thách thức về khí hậu và cải tiến công nghệ sản xuất nhằm giảm chi phí.
Theo bà Nương, nếu kịch bản giá sầu riêng Trung Quốc giảm xuống 70.000 đồng/kg xảy ra, đó sẽ là một thách thức hiện hữu, một “đòn giáng mạnh” vào lợi thế cạnh tranh về giá của sầu riêng Việt Nam. Chi phí logistics, thuế quan, và chi phí nhập khẩu sẽ khiến sầu riêng tươi của Việt Nam khó lòng cạnh tranh về giá bán lẻ với sản phẩm nội địa.
Tuy nhiên, thay vì chỉ nhìn nhận đây là một nguy cơ, bà Nương cho rằng, đây cũng là một “cơ hội vàng” để tái cấu trúc và nâng tầm thị trường sầu riêng Việt Nam. Cuộc đua về giá sẽ buộc các nhà sản xuất trong nước phải chuyển hướng khỏi phân khúc giá rẻ, đồng thời tập trung vào chiến lược khác biệt hóa sản phẩm nhằm tạo ra giá trị bền vững hơn.
Trên thực tế, cơ hội này có thể được khai thác thông qua các hướng đi chiến lược. Trước hết, cần tập trung vào giá trị cốt lõi của sản phẩm, cụ thể là về hương vị, độ béo và mùi thơm đặc trưng của các giống sầu riêng Việt Nam. Đây là những giá trị mà sầu riêng Trung Quốc, vốn còn non trẻ, chưa thể có được.
Tiếp theo, xây dựng thương hiệu "Sầu riêng Việt Nam" gắn liền với tiêu chuẩn chất lượng cao, quy trình canh tác bền vững (GlobalGAP, VietGAP) và tính minh bạch, truy xuất nguồn gốc. Người tiêu dùng Trung Quốc, đặc biệt là tầng lớp trung lưu, ngày càng quan tâm đến nguồn gốc và chất lượng sản phẩm với hương vị rất riêng.
Đa dạng hóa thị trường cũng là nguyên tắc vàng để giảm rủi ro. Việc đặt "tất cả trứng vào một giỏ" luôn là một chiến lược mạo hiểm, đặc biệt khi giỏ đó lại là một thị trường lớn nhưng có tính tự chủ cao như Trung Quốc.
Việt Nam cần chủ động mở rộng sang các thị trường tiềm năng và có giá trị cao như Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và các nước châu Âu. Mặc dù yêu cầu về tiêu chuẩn kỹ thuật ở những thị trường này rất khắt khe, nhưng đây chính là động lực để ngành nông nghiệp Việt Nam thay đổi, chuyên nghiệp hóa và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Cuối cùng, ngành sầu riêng Việt Nam cần chuyển dịch từ việc chỉ bán trái tươi sang chế biến sâu, tạo ra những sản phẩm có giá trị cao hơn và ít chịu ảnh hưởng bởi biến động giá trái tươi. Bà Nương cũng nhấn mạnh, việc tăng giá trị gia tăng thông qua chế biến sâu là con đường tất yếu để phát triển bền vững. Việc chỉ phụ thuộc vào xuất khẩu trái tươi sẽ khiến ngành hàng dễ bị tổn thương trước những biến động giá và thời vụ.
Chế biến sâu thành sầu riêng đông lạnh nguyên múi, sầu riêng sấy khô, kem hay các sản phẩm bánh kẹo,... không chỉ giúp kéo dài thời gian bảo quản mà còn tạo ra các dòng sản phẩm đa dạng, có biên lợi nhuận cao hơn và có thể tiếp cận nhiều phân khúc người tiêu dùng hơn.
Sự xuất hiện của sầu riêng Hải Nam không phải là thu hẹp “cánh cửa” của sầu riêng Việt Nam, mà đúng hơn là một phép thử cho sự trưởng thành và bản lĩnh. Tương lai của sầu riêng Việt Nam không thể đặt trên cuộc đua số lượng hay giá cả với Trung Quốc, mà phải được khẳng định bằng nền tảng ổn định, chất lượng vượt trội, thương hiệu uy tín và sự sáng tạo trong sản phẩm. Nếu biết tận dụng cơ hội và đi đúng hướng, sầu riêng Việt Nam không chỉ giữ được thị phần mà còn đủ sức vươn lên vị thế dẫn dắt thị trường toàn cầu.
