Chùa Đồng Kỵ có tên chữ là “Tây Am tự”, tương truyền được khởi dựng từ thế kỷ XVII để thờ Phật. Với kiến trúc truyền thống đặc trưng vùng Bắc Bộ, chùa nằm liền kề đình và đền Đồng Kỵ trong một không gian rộng nhiều cây cổ thụ, hồ nước, tạo thành một không gian tâm linh thanh tịnh, nơi sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng của dân địa phương từ bao đời nay.
Ông Dương Văn Khúc, khu phố Nghè, phường Đồng Nguyên, tham gia Ban quản lý di tích chùa Đồng Kỵ cho biết: Thời kỳ tiền khởi nghĩa, Đồng Nguyên bị giặc Pháp chiếm đóng. Tuy nhiên do chùa Đồng Kỵ nằm ở ngoài đê Ngũ Huyện Khê, được xây dựng khép kín, cách xa khu dân cư, chung quanh được bao bọc bởi rặng tre, mương nước, lau sậy cho nên là nơi trú ẩn an toàn, tiện cho việc đi lại của các đồng chí Trung ương Đảng hoạt động. Chùa được chọn là cơ sở hoạt động cách mạng quan trọng thời kỳ tiền khởi nghĩa (1940-1945) của Tổng Bí thư Trường Chinh và các đồng chí Trung ương Đảng như Hoàng Văn Thụ, Hoàng Quốc Việt, Nguyễn Lương Bằng.
Tới thăm cụm di tích đình, đền, chùa Đồng Kỵ-quần thể văn hóa, lịch sử cấp quốc gia được công nhận từ năm 1974, du khách sẽ thấy nhiều kỷ vật quý giá về những năm tháng cán bộ tiền khởi nghĩa đã sinh hoạt và hoạt động tại ngôi chùa.
Đặc biệt, tại chùa Đồng Kỵ đã chứng kiến thời khắc không thể quên của cách mạng nước ta giai đoạn cuối năm 1944, đầu năm 1945. Ngày 9/3/1945, phát-xít Nhật đảo chính thực dân Pháp trên toàn cõi Đông Dương. Nhận thấy mâu thuẫn gay gắt giữa Nhật và Pháp, tất yếu sẽ dẫn tới hành động quyết liệt hất cẳng nhau, tối ngày 9/3/1945, Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương Đảng mở rộng họp tại chùa Đồng Kỵ.
Ông Dương Văn Khúc nhớ lại: Theo lời kể của các cụ cao niên trong làng, tham dự hội nghị có các đồng chí Trường Chinh, Nguyễn Lương Bằng, Lê Đức Thọ và hai xứ ủy viên Xứ ủy Bắc Kỳ là đồng chí Nguyễn Văn Trân và Lê Thanh Nghị. Hội nghị đang tiến hành thì tuần đinh và lý dịch địa phương đến kiểm tra chùa. Nhận thấy không an toàn nên các đồng chí quyết định chuyển đến họp tại Đình Bảng (Nhà thờ họ Nguyễn Tiến-cụ Đám Thi là trưởng họ) và tại đây, ngày 12/3/1945, bản Chỉ thị “Nhật-Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” của Trung ương Đảng đã được phát đi rộng rãi, trở thành kim chỉ nam cho mọi hành động của toàn Đảng, toàn dân ta trong cao trào kháng Nhật cứu nước. Đây là văn kiện chiến lược mang tính quyết định, đánh dấu thời cơ ngàn năm có một để cách mạng Việt Nam chuyển từ khởi nghĩa từng phần sang Tổng khởi nghĩa đi đến thắng lợi của Cuộc cách mạng Tháng 8/1945.
Bà Lê Thị Thanh Thư, cán bộ văn hóa, phòng Văn hóa, phường Đồng Nguyên cho biết: Nhằm khẳng định giá trị lịch sử to lớn và giáo dục truyền thống cách mạng địa phương, Ban quản lý di tích đã xây dựng Nhà lưu niệm Tổng Bí thư Trường Chinh tại vị trí trang trọng trong khuôn viên chùa Đồng Kỵ. Bốn gian nhà lưu niệm vốn trước đây là nhà khách của chùa, nơi nuôi giấu cán bộ cách mạng và diễn ra nhiều sự kiện quan trọng ngày nay được sử dụng là nơi trưng bày các tài liệu, hiện vật ghi dấu những sự kiện cách mạng quan trọng, đặc biệt là trong giai đoạn tiền khởi nghĩa.
Tại Nhà lưu niệm Tổng Bí thư Trường Chinh trong khuôn viên chùa Đồng Kỵ còn lưu giữ bút tích của đồng chí Tổng Bí thư Trường Chinh xác nhận quãng thời gian từ năm 1940-1945 đã cùng các đồng chí Hoàng Văn Thụ, Hoàng Quốc Việt, Nguyễn Lương Bằng đã từng qua lại các chùa Đồng Kỵ, Đồng Hương, Phù Ninh, chùa Lã... để hoạt động và chỉ đạo cách mạng.
Đáng chú ý, những vật dụng giản dị được sư cụ Phạm Thông Hòa, trụ trì chùa Đồng Kỵ, đồng chí Trường Chinh cùng các đồng chí cán bộ khi đó sử dụng khi ở chùa như bộ ấm chén, chiếc làn mây, bộ quần áo nhà sư vẫn còn vết rách đến những bức ảnh họp bàn của các đồng chí cách mạng, Bản trích nội dung chỉ thị “Nhật-Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” vẫn được trưng bày, bảo quản cẩn thận. Ảnh chân dung các đồng chí trong Trung ương Đảng, Xứ ủy Bắc Kỳ... đã từng qua lại, làm việc tại chùa thời kỳ tiền khởi nghĩa cũng được trưng bày trang trọng tại đây.
Đồng chí Ngô Quang Huy, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân phường Đồng Nguyên cho biết: Phường Đồng Nguyên đang lập hồ sơ đề nghị công nhận chùa Đồng Kỵ là An toàn khu thời kỳ tiền khởi nghĩa. Với những giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt của chùa, từ lâu đây đã là “địa chỉ đỏ” để địa phương tuyên truyền, giáo dục tới nhân dân, nhất là các thế hệ trẻ về vùng đất lịch sử cách mạng với truyền thống yêu nước.
Đặc biệt, phường cũng đang xúc tiến tham mưu cho ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành lập tour du lịch kết nối các di tích văn hóa, cách mạng trên địa bàn tỉnh, trong đó chọn cụm di tích đình, đền, chùa Đồng Kỵ là một điểm đến của chuyến tàu di sản “Hà Nội 5 cửa ô”. Qua đó góp phần lan tỏa giá trị văn hóa và truyền thống cách mạng của quê hương Bắc Ninh-Kinh Bắc, vùng đất cổ kính của các lễ hội và di tích.
