Thu hẹp thẩm quyền, giảm hiệu quả chế định Thừa phát lại
Báo cáo số 264 của Bộ Tư pháp sơ kết 5 năm triển khai thi hành Nghị định số 08/2020/NĐ-CP về tổ chức và hoạt động của Thừa phát lại cho thấy: Giai đoạn 2009-2015 Nghị định số 61/2009 và Nghị định số 135/2015 cho phép thừa phát lại được áp dụng biện pháp bảo đảm, biện pháp cưỡng chế và đã phát huy hiệu quả trên thực tế. Cụ thể, giai đoạn 2009-2015 có 53 văn phòng Thừa phát lại đã trực tiếp tổ chức thi hành được 378 vụ việc và trung bình là 63 vụ việc 1 năm;
Tuy nhiên, trong giai đoạn 2020-2024, khi thực hiện Nghị định số 08, có 207 văn phòng Thừa phát lại nhưng chỉ trực tiếp tổ chức thi hành án được 32 vụ việc và trung bình có 8 vụ việc 1 năm. Con số này đã nói lên về tình trạng xã hội hóa của thừa phát lại.
Một trong những nguyên nhân tồn tại, hạn chế của chế định Thừa phát lại, đó là nghị định này đã thu hẹp thẩm quyền của Trưởng văn phòng Thừa phát lại và Thừa phát lại trong tổ chức thi hành án như không được áp dụng biện pháp bảo đảm, biện pháp cưỡng chế, điều này dẫn tới việc người dân không lựa chọn Thừa phát lại để thi hành án.
Tại dự thảo Luật Thi hành án dân sự (sửa đổi) đang được Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại kỳ họp thứ 10, thừa hành viên (đổi tên từ thừa phát lại) không được áp dụng một số biện pháp bảo đảm quan trọng (như tạm giữ tài sản, giấy tờ, tạm hoãn xuất cảnh) và không được áp dụng các biện pháp cưỡng chế.
Theo Chủ tịch Hội Thừa phát lại thành phố Hà Nội Nguyễn Văn Lạng, “cần phải trao quyền cưỡng chế thi hành án cho Thừa hành viên, thì văn phòng thi hành án dân sự mới có thể tổ chức thi hành án được. Có như vậy, việc xã hội hóa công tác thi hành án dân sự mới thực hiện được trong thực tế".
Chủ tịch Hội Thừa phát lại Thành phố Hồ Chí Minh Lê Mạnh Hùng cũng cho rằng, quyền áp dụng biện pháp cưỡng chế thi hành án là một công cụ bắt buộc phải có trong quá trình tổ chức thi hành án. Nếu không có quyền này thì ngay cả Chấp hành viên cơ quan thi hành án dân sự cũng không thể vận động, thuyết phục đương sự tự nguyện thi hành án hoặc xử lý tài sản trong trường hợp đương sự chống đối để thi hành bản án đã có hiệu lực pháp luật.
Cho nên, nếu không trao quyền áp dụng biện pháp cưỡng chế thi hành án cho Thừa hành viên thì văn phòng Thi hành án dân sự, Thừa hành viên không thể tổ chức thi hành án, đồng nghĩa với việc xã hội hóa công tác thi hành án dân sự sẽ không thể thực hiện được.
Theo các Hội Thừa phát lại, có nhiều cơ chế kiểm soát bảo đảm cho hoạt động xã hội hóa này được thực hiện an toàn, đúng quy định pháp luật, Thừa hành viên chịu trách nhiệm hình sự nếu vi phạm.
Cân nhắc kỹ về mở rộng quyền hạn cho văn phòng thi hành án dân sự
Phát biểu tại phiên thảo luận hội trường về dự án luật này, đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn Đồng Tháp) đề nghị, đã là thành lập văn phòng thi hành án dân sự thì văn phòng phải có thẩm quyền giống như cơ quan thi hành án dân sự để thực hiện nhiệm vụ chuyên môn của mình. “Nếu văn phòng này không hoàn thành nhiệm vụ chuyên môn, không làm tốt hoặc có vấn đề về dân sự, đặc biệt là về hình sự, thì cơ quan điều tra của tòa án, của cơ quan công an sẽ vào cuộc và xử lý nghiêm. Nếu hạn chế quyền này thì tôi nghĩ rằng cơ quan thi hành án dân sự thành lập có cũng như không, họ hoạt động cũng không được nhiều, không được tốt", ông Hòa nói.
Theo đại biểu Mai Thị Phương Hoa (Đoàn Ninh Bình), việc thực hiện xã hội hóa một số hoạt động thi hành án dân sự là một chủ trương hoàn toàn đúng đắn của Đảng và Nhà nước ta, những gì tư nhân có thể làm thì Nhà nước không làm hoặc chỉ làm một phần, đó là những phần khó mà tư nhân không thể làm hoặc không muốn làm. Điều này vừa tiết kiệm cho ngân sách nhà nước, vừa giảm tải cho cơ quan nhà nước và bảo đảm nguyên tắc "việc dân sự cốt ở đôi bên". Tuy nhiên, một khi đã thực hiện xã hội hóa thì Nhà nước phải mạnh dạn trao quyền và tạo điều kiện cho các tổ chức này hoạt động và phát triển.
Giải trình trước Quốc hội về vấn đề này, Bộ trưởng Tư pháp Nguyễn Hải Ninh khẳng định quyền hạn của văn phòng thi hành án dân sự đã mở rộng hơn so Nghị định số 08. Hiện nay, có 2 biện pháp bảo đảm thì Thừa hành viên được áp dụng biện pháp bảo đảm yêu cầu phong tỏa tài khoản, tài sản ở nơi gửi, giữ và tạm dừng các giao dịch đăng ký, chuyển quyền sở hữu, sử dụng, thay đổi hiện trạng tài sản. Biện pháp còn lại là tạm giữ tài sản, giấy tờ và tạm hoãn xuất cảnh cũng như là các biện pháp bảo đảm cưỡng chế thi hành án thì chưa đưa vào dự thảo Luật này với lý do đây là thực hiện quyền lực công thì phải tính toán, cân nhắc rất kỹ.
"Thêm vào đó, lực lượng công an có trách nhiệm bảo đảm an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội cho mọi tổ chức và cá nhân của đất nước. Vấn đề khi mà mình quy định ở đây thì không chỉ riêng văn phòng thi hành án dân sự có thẩm quyền này mà nó cũng đặt ra vấn đề là các tổ chức khác cũng có thể thực hiện. Chúng tôi thấy rằng cần phải đồng bộ với phạm vi xã hội hóa thi hành án dân sự mà chúng ta đã quy định trong luật", Bộ trưởng Tư pháp nêu rõ.
