Nỗ lực hồi sinh di sản hát Xoan

Sức sống một miền Xoan

Theo chân các cán bộ Trung tâm Xúc tiến du lịch tỉnh Phú Thọ tham gia hành trình “City tour Việt Trì” mới ra mắt, chúng tôi được đưa tới miếu Lãi Lèn (xã Kim Đức, TP Việt Trì, tỉnh Phú Thọ). Đây là công trình vừa được tôn tạo trên diện tích 1,7 ha nhằm phục hồi không gian văn hóa thực hành hát Xoan, cũng là hạng mục quan trọng trong chương trình hành động đưa hát Xoan thoát khỏi tình trạng bảo vệ khẩn cấp của UNESCO. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ Hà Kế San cho biết: Với việc hoàn thành công trình này, không gian trình diễn hát Xoan của bốn phường Xoan gốc đều đã được phục hồi khang trang: Đình An Thái gắn với phường Xoan An Thái; đình Thét với phường Xoan Thét; đình Kim Đái với phường Xoan Kim Đái, và miếu Lãi Lèn với phường Xoan Phù Đức. Các phường Xoan gốc từ nay sẽ có đầy đủ điều kiện cơ sở vật chất để tổ chức truyền dạy, thực hành nghi lễ, trình diễn hát Xoan gắn với thờ cúng các Vua Hùng.

Hát Xoan được giữ gìn, tiếp nối qua nhiều thế hệ.

Trong không gian khoáng đạt của miếu Lãi Lèn, chúng tôi được hòa trong giai điệu mộc mạc mà trữ tình của khúc Trống quân, Xin huê, Đố chữ, Mó cá… - những bài Xoan nổi tiếng. Xuân Mai, cô bé 15 tuổi đến từ phường Xoan Phù Đức cho biết, em học và gắn bó với Xoan đã 5 năm. “Về nhà nghe bà, nghe mẹ hát, hằng tuần lại được xã cho đi học thêm với các nghệ nhân, đến trường cũng được học cùng các bạn nên Xoan ngày càng ngấm vào chúng em” - Mai chia sẻ. Nhà trưng bày nghệ thuật hát Xoan Phú Thọ là hạng mục trọng tâm của công trình phục hồi miếu Lãi Lèn giai đoạn hai. Trên diện tích 316 m2, nơi đây giống như một bảo tàng Xoan với hệ thống các hình ảnh, tài liệu, hiện vật, bản đồ, phim tài liệu...; giúp người xem tìm hiểu về nghệ thuật trình diễn hát Xoan với các chặng hát, trang phục hát truyền thống; các thế hệ nghệ nhân, công trình sưu tầm, nghiên cứu…

Rời miếu Lãi Lèn đến đình Hùng Lô (xã Hùng Lô, thành phố Việt Trì), du khách được thưởng thức màn trình diễn hát Xoan của các thành viên đến từ phường Xoan An Thái. Ba thế hệ: cao tuổi-trung niên-thanh niên cùng du khách nối nhau đi thành vòng tròn, tay múa, chân nhún theo điệu Mó cá...

Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch, Trùm phường Xoan An Thái cho biết: Trước đây, Xoan chỉ được hát vào những dịp lễ hội đặc biệt. Những người biết hát cũng thưa thớt và hầu hết tuổi đã cao. Nhưng vài năm gần đây, Xoan như được hồi sinh. Ở các đình làng thường xuyên diễn ra chương trình hát Xoan phục vụ du khách. Có ngày, nhiều đoàn phải thay nhau biểu diễn vì khách đông. Ở công viên Văn Lang dịp cuối tuần nào cũng có chương trình sinh hoạt hát Xoan của các câu lạc bộ. Bà Lịch cho biết thêm, phường Xoan An Thái có hơn 100 thành viên thuộc năm thế hệ, trẻ nhất 6 tuổi, già nhất 94 tuổi. “Cứ thứ bảy, chủ nhật hoặc tranh thủ các buổi tối trong tuần khi các cháu không bận học, chúng tôi lại mở lớp dạy Xoan. Các cháu được tỉnh hỗ trợ dụng cụ, trang phục trình diễn; nghệ nhân chúng tôi thì được quan tâm về chính sách, cho nên càng cố gắng cống hiến và gắn bó với Xoan hơn”.

Từ cần bảo vệ khẩn cấp đến di sản đại diện nhân loại

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ Nguyễn Ngọc Ân cho biết: Ngay sau khi hát Xoan Phú Thọ được UNESCO chính thức công nhận là di sản văn hóa phi vật thể (DSVHPVT) cần được bảo vệ khẩn cấp của nhân loại (tháng 11-2011), tỉnh đã triển khai nhiều hoạt động nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản này. Đáng chú ý nhất là Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị DSVHPVT cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại-Hát Xoan Phú Thọ giai đoạn 2013-2020” do tỉnh đề xuất đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Đề án đặt mục tiêu đến năm 2015 sẽ đưa hát Xoan ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp. Biến mục tiêu thành hành động, hàng loạt giải pháp đã được tiến hành, bắt đầu từ kiểm kê, nhận diện, tư liệu hóa 31 bài cơ bản của ba chặng hát Xoan do các nghệ nhân nắm giữ làm tài liệu giảng dạy. Trước tình trạng số nghệ nhân có khả năng truyền dạy chỉ còn đếm được trên đầu ngón tay, Phú Thọ đã gấp rút triển khai ngay việc đào tạo thế hệ nghệ nhân kế cận. Năm 2009, trong số 31 nghệ nhân cao tuổi (từ 80 tới 104 tuổi) của tỉnh, chỉ có bảy nghệ nhân còn khả năng thực hành, truyền dạy Xoan cổ. Đến nay, con số này đã là hơn 60 nghệ nhân. Bước đầu, tỉnh sắp xếp học viên theo ba nhóm tuổi: nhóm thiếu niên được đào tạo với mục đích “gieo mầm”; nhóm thanh niên được đào tạo để biết trình diễn đúng lề luật ca hát và biểu diễn trong các không gian thờ vua; còn nhóm trung niên được đào tạo để mở rộng sinh hoạt hát Xoan trong cộng đồng. Bên cạnh đó, gần 90 trường học trong tỉnh đã đưa Xoan vào chương trình giảng dạy theo những tiết cố định, kết hợp chương trình trải nghiệm giao lưu ngoại khóa. Tỉnh cũng quan tâm hỗ trợ kinh phí cho các phường Xoan để chủ động tổ chức truyền dạy, biểu diễn. Vì thế, số lượng người biết thực hành hát Xoan tăng nhanh chóng. Năm 2010, kiểm kê di sản Xoan cho thấy chỉ có 298 thành viên ở các thôn, xã biết hát và khoảng 13 câu lạc bộ sinh hoạt cầm chừng. Đến nay, sức lan tỏa của Xoan đã được khẳng định với hơn 1.000 thành viên tham gia hơn 30 câu lạc bộ hát Xoan toàn tỉnh.

Cùng với truyền dạy, tỉnh chú trọng việc tạo không gian để các phường, câu lạc bộ Xoan có địa điểm thực hành và trình diễn. 19 di tích liên quan tới hát Xoan đã được khôi phục, tu bổ, tôn tạo và đưa vào sử dụng. Công tác nghiên cứu, sưu tầm được đẩy mạnh. Những năm gần đây, đã có sáu cuốn sách viết về hát Xoan được soạn thảo, in ấn, phát hành; trong đó phải kể tới Tổng tập hát Xoan Phú Thọ với khoảng một nghìn trang, cung cấp cho người đọc những kiến thức cơ bản, toàn diện về không gian diễn xướng, lịch sử, lời ca, trang phục… hát Xoan Phú Thọ. Báo cáo gửi UNESCO về tình hình bảo tồn và phát huy giá trị hát Xoan Phú Thọ trong bốn năm qua, chỉ rõ: “Kết quả nghiên cứu và những minh chứng cụ thể đã cho thấy sự phục hồi mạnh mẽ của hát Xoan kể từ khi di sản này được UNESCO công nhận; và Việt Nam, đặc biệt là chính quyền, cộng đồng tỉnh Phú Thọ đã có những nỗ lực vượt bậc để đưa hát Xoan Phú Thọ ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp”.

Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát huy giá trị di sản văn hóa, người trực tiếp tham gia cùng tỉnh Phú Thọ xây dựng hồ sơ hát Xoan khẳng định: Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị DSVHPVT hát Xoan đã được tỉnh thực hiện rất tốt. Tình trạng “khẩn cấp” của DSVHPVT được xác định khi các nghệ nhân tuổi đã cao, không còn khả năng truyền dạy hoặc cơ hội truyền dạy thấp. Do đó, việc đầu tiên là phải tư liệu hóa những gì họ còn nhớ và cấp bách truyền dạy, tạo ra thế hệ nghệ nhân kế cận có thể thay thế. Di sản trong tình trạng khẩn cấp phải bảo vệ tức là đã mai một nhiều năm, không có công chúng nên phải có biện pháp để tạo ra công chúng. Các yếu tố khác cần để ý là môi trường trình diễn, mức độ đầu tư kinh phí... Những vấn đề bức thiết đó đã được Phú Thọ giải quyết đúng hướng. Xoan được nghiên cứu khá sớm nên có cơ sở để phục hồi, cộng đồng người dân bản địa yêu Xoan và quyết tâm bảo vệ Xoan... Hướng đi và cách làm của Phú Thọ trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản hát Xoan xứng đáng là bài học để các địa phương đang sở hữu di sản học tập.

Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng lưu ý, khi đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại, hát Xoan cần được tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị xứng đáng với danh hiệu, chẳng hạn như đưa hát Xoan về đỉnh cao nhạc thức, tạo cộng đồng rộng rãi những người trẻ hiểu và biết thực hành những làn điệu Xoan cổ... Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ Hà Kế San cho biết, giai đoạn 2016-2020, việc phát huy giá trị di sản hát Xoan sẽ gắn với hoạt động phát triển du lịch, dịch vụ. Tỉnh sẽ tăng cường đưa hát Xoan tham gia các hoạt động giao lưu quốc tế về DSVHPVT. Phấn đấu đến năm 2020, các lễ hội, tục lệ hát Xoan truyền thống sẽ được khôi phục..., đưa hát Xoan phát triển bền vững với vị thế mới trong thời kỳ hội nhập và phát triển của đất nước.