Theo báo cáo sơ kết 5 năm (giai đoạn 2020-2025) của Bộ Y tế, mức sinh của nước ta xuống thấp dưới mức sinh thay thế, giảm từ 2,11 con/phụ nữ (năm 2021) xuống còn 1,91 con/phụ nữ (năm 2024).
Phó Vụ trưởng Quy mô dân số-Kế hoạch hóa gia đình (Cục Dân số, Bộ Y tế) Mai Trung Sơn cho biết: Nhiều người trẻ hiện nay có quan niệm về hôn nhân khác hơn so với trước kia. Họ tập trung cho sự nghiệp, chờ ổn định kinh tế rồi mới tính đến việc kết hôn và sinh con. Có sinh thì cũng sinh ít, thậm chí không sinh con vì áp lực tài chính cho nên mức sinh cứ thế giảm dần và đẩy nhanh quá trình già hóa dân số.
Chị Vũ Minh Hằng (phường Hồng Hà, Hà Nội) năm nay 34 tuổi, có công việc ổn định trong ngành truyền thông, thu nhập tương đối. Giải thích nguyên nhân chưa muốn kết hôn, chị cho biết: “Tôi và người yêu đều chưa có nhà ở Hà Nội, chúng tôi phải thuê nhà, thu nhập cũng chỉ đủ sống. Nếu kết hôn và có con bây giờ sẽ chịu gánh nặng về kinh tế và áp lực cuộc sống. Vì thế tôi cảm thấy ở một mình sẽ thoải mái hơn, sau này dư dả thì tính”.
Với những người trẻ có thu nhập thấp và trung bình thì áp lực tài chính cũng là vấn đề lớn trong cuộc sống nên lựa chọn sinh ít con. Anh L.V.M (xã Đông Anh, Hà Nội) làm công nhân ở khu công nghiệp. Anh và vợ đều là lao động phổ thông, sinh được một con gái. Lựa chọn chỉ sinh một con, anh cho biết: “Nhiều lúc cũng muốn sinh thêm con nhưng thu nhập của hai vợ chồng tôi chỉ ở mức đủ ăn. Bây giờ đẻ nữa mà không lo được cho con đàng hoàng thì tôi thà chọn không sinh”.
Ngoài vấn đề mức sinh thấp thì việc mất cân bằng giới tính ở nước ta cũng đáng quan ngại. Hiện, tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam duy trì ở mức khoảng 112 bé trai/100 bé gái, cao hơn nhiều so với mức cân bằng tự nhiên là 104/106. Các chuyên gia cảnh báo, nếu không sớm cải thiện tình trạng chênh lệch này, đến năm 2034 Việt Nam có thể dư thừa tuổi kết hôn và con số này có thể tăng lên 1,8 triệu vào năm 2059.
Theo Phó Cục trưởng Cục Dân số Phạm Vũ Hoàng, nước ta vẫn tồn tại những quan niệm xưa cũ về trọng nam khinh nữ, trong nhà phải có con trai nối dõi… Đây là một trong những nguyên nhân khiến tỷ số giới tính khi sinh khó có thể đưa về ngưỡng an toàn trong nhiều năm qua.
Trước thực trạng nêu trên, nhiều giải pháp đã được Chính phủ và các ngành, cấp triển khai mạnh mẽ nhằm khuyến khích người dân sinh đủ con, nâng tổng tỷ suất sinh trung bình, hướng tới phát triển dân số ổn định, bền vững. Trong đó, Luật Dân số 2025 được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 được xem là bước ngoặt quan trọng, thể hiện chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy “kế hoạch hóa gia đình” sang “dân số và phát triển”. Những quy định mới của Luật Dân số 2025 sẽ góp phần tháo gỡ những khó khăn, thách thức hiện tại như:
Điều chỉnh thời gian nghỉ thai sản khi sinh con thứ hai; hỗ trợ tài chính đối với một số nhóm đối tượng, địa phương có mức sinh thấp; ưu tiên tiếp cận nhà ở xã hội cho các gia đình sinh đủ hai con theo quy định của pháp luật, tăng hình phạt với hành vi tiết lộ giới tính khi sinh của người hành nghề y…
Ngoài ra, thực hiện Quyết định số 291/QĐ-TTg ngày 13/2/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình Bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030, mới đây, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định 1069/QĐ-BYT, đặt yêu cầu tăng tổng tỷ suất sinh trung bình 2%/năm trên toàn quốc. Đây là bước chuyển đáng chú ý trong chính sách dân số, từ việc tập trung giảm sinh trước đây sang khuyến khích sinh đủ con trong bối cảnh mới.
Về hiệu quả, thời gian qua, nhiều tỉnh, thành phố có mức sinh thấp đã triển khai các giải pháp nhằm nâng cao và mang lại hiệu quả tích cực như Đồng Nai, Cần Thơ, Huế, Hải Phòng, Hà Nội...
Một trong những giải pháp then chốt mà các địa phương đề ra là đẩy mạnh truyền thông thay đổi hành vi, tuyên truyền sâu rộng các chủ trương, chính sách dân số, nhấn mạnh lợi ích của việc kết hôn đúng thời điểm, không kết hôn muộn, không sinh con quá muộn và không sinh ít con.
Nội dung truyền thông được xây dựng phù hợp từng nhóm đối tượng như thanh niên, công nhân, người nhập cư; kết hợp đa dạng hình thức, tận dụng mạng xã hội và công nghệ số...
Về chính sách hỗ trợ, các địa phương tập trung khuyến khích cặp vợ chồng, phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi sẽ nhận mức hỗ trợ dao động từ 1 đến 5 triệu đồng. Bên cạnh đó, một số chính sách khác cũng được triển khai như hỗ trợ chi phí khám sức khỏe tiền hôn nhân; hỗ trợ một phần chi phí điều trị vô sinh, hiếm muộn cho người có hoàn cảnh khó khăn; xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ nuôi con: Phát triển hệ thống nhà trẻ, điểm giữ trẻ, nhất là tại khu công nghiệp, khu chế xuất; cung cấp dịch vụ chăm sóc trẻ...
