Ma túy không chỉ gây nghiện, mà còn phá hủy não bộ như một bệnh mạn tính
Liên quan đến sự việc một ca sĩ bị phát hiện dương tính với Methamphetamine, Ketamine và MDMA tại một điểm du lịch, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam cho biết, trong đời sống hằng ngày, nhiều người vẫn xem ma túy là vấn đề đạo đức hoặc tội phạm đơn thuần. Tuy nhiên, góc nhìn y học cho thấy một khía cạnh khác: nghiện ma túy thực chất là bệnh mạn tính của não. Các chất này không chỉ “làm cho vui” vài giờ mà can thiệp sâu, lâu dài vào cấu trúc và chức năng của hệ thần kinh trung ương.
Khi được hít, hút, nuốt hoặc tiêm, ma túy đi vào máu và đến não chỉ sau vài chục giây đến vài phút. Tại đây, chúng tác động trực tiếp lên mạng lưới truyền tin giữa các tế bào thần kinh. Nhiều loại ma túy bắt chước chất dẫn truyền thần kinh tự nhiên, gắn vào các thụ thể như “chìa khóa giả”. Số khác ngăn não thu hồi chất dẫn truyền, làm nồng độ tăng đột ngột. Hệ quả là não rơi vào trạng thái “bị chiếm quyền điều khiển”.
"Ba vùng não chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là thân não, hệ viền và vỏ não. Thân não điều khiển các chức năng sống cơ bản như nhịp tim, nhịp thở, huyết áp, chu kỳ ngủ-thức. Khi ma túy ức chế trung tâm hô hấp ở vùng này, người dùng có thể ngừng thở đột ngột, không kịp trở tay. Nhiều ca tử vong vì “sốc thuốc” đến từ đây", bác sĩ Hoàng cho biết.
Theo đó, hệ viền là trung tâm cảm xúc và khen thưởng. Bình thường, khi ta ăn ngon, tập luyện, hoàn thành mục tiêu, não sẽ tiết ra một lượng vừa đủ “chất thưởng” để tạo cảm giác hài lòng. Ma túy “chiếm đóng” hệ này, kích thích phóng thích chất thưởng ở mức cực cao. Não ghi nhận trải nghiệm đó như một phần thưởng vượt trội, từ đó thúc đẩy hành vi tìm kiếm ma túy bằng mọi giá.
Vỏ não là phần đảm nhiệm tư duy cao cấp, ra quyết định, kiểm soát xung động, bị suy yếu dần. Người dùng ma túy trở nên bốc đồng, liều lĩnh, khó cân nhắc được hậu quả. Bên ngoài, hành vi đó dễ bị phán xét là “hư hỏng”, nhưng sâu bên trong, bộ phận kiểm soát của não đã bị tổn thương.
Dopamine là chất dẫn truyền thường được nhắc đến khi nói về cơ chế gây nghiện. Đây là “đồng tiền thưởng” của não bộ, giúp con người cảm nhận niềm vui, động lực. Trong trạng thái bình thường, dopamine được tiết ra có kiểm soát. Ma túy như Methamphetamine, MDMA “vặn volume” hệ này lên mức tối đa: hoặc kích phóng tiết ồ ạt, hoặc chặn tái hấp thu, khiến nồng độ trong khe synap tăng gấp nhiều lần.
Bác sĩ Hoàng phân tích: Khoảnh khắc “phê” đến như một cơn sóng mạnh. Nhưng cơ thể không cho phép trạng thái bất thường đó kéo dài. Não bắt đầu tự vệ bằng cách giảm số lượng thụ thể dopamine hoặc làm chúng kém nhạy. Kết quả là, không có ma túy, người dùng cảm thấy trống rỗng, chán nản, mệt mỏi, mất hứng thú với mọi thứ. Những thứ từng mang lại niềm vui, như âm nhạc, bạn bè, công việc, bỗng trở nên vô vị.
Từ đây, vòng xoáy lệ thuộc bắt đầu: muốn vui trở lại, phải tăng liều. Càng tăng liều, não càng bị tổn thương nặng nề, thụ thể càng giảm, người dùng càng tuyệt vọng khi thiếu thuốc. Đây là lý do nhiều người nghiện, kể cả có sự nghiệp, danh tiếng, tài sản, vẫn đánh mất tất cả chỉ để tiếp tục duy trì cảm giác “phê thuốc” tạm bợ.
Không chỉ não, các hệ cơ quan khác cũng phải trả giá. Hệ thần kinh có thể bị tổn thương gây đau đầu, chóng mặt, suy giảm trí nhớ, ảo giác kéo dài. Hệ hô hấp đối mặt với nguy cơ suy hô hấp cấp. Tim mạch bị kích thích quá mức, dễ dẫn đến nhồi máu cơ tim, đột quỵ ngay ở người trẻ. Gan, thận, hệ tiêu hóa mòn mỏi trong quá trình chuyển hóa và đào thải chất độc.
Sự nguy hiểm của ma túy thế hệ mới
Bác sĩ Hoàng cảnh báo, nếu giai đoạn trước, ma túy gắn với hình ảnh kim tiêm, bột trắng, thì hiện nay, các loại ma túy thế hệ mới mang một diện mạo khác. Chúng ẩn trong đồ uống, bóng bay, tinh dầu thuốc lá điện tử, thảo mộc tẩm ướp. Vỏ bọc ngày càng tinh vi, tên gọi ngày càng “vui tai”, khiến nhiều bạn trẻ lạc quan sai lầm rằng “chỉ là trò chơi cho đỡ chán”.
“Nước vui” là cụm từ xuất hiện dày đặc trong các câu chuyện hậu trường. Đây không phải một loại hóa chất cố định mà là hỗn hợp được pha theo “công thức” riêng, nhưng điểm chung là chứa các chất hướng thần mạnh như MDMA, Ketamine, Diazepam, Methamphetamine… Chúng có thể được bán dạng gói bột nhỏ hoặc chai dung dịch, pha lẫn vào rượu, nước ngọt trong các buổi tiệc.
Khi uống, MDMA tạo cảm giác hưng phấn, gần gũi, thích vận động, nghe nhạc, trong khi Ketamine gây ảo giác, cảm giác “ra khỏi cơ thể”. Diazepam lại làm giảm lo âu, khiến người dùng bớt cảnh giác với rủi ro. Sự kết hợp này tạo cảm giác “bay bổng” rất mạnh, nhưng cũng là hỗn hợp nguy hiểm khi cơ thể vừa bị kích thích cực độ, vừa bị ức chế và phân ly.
Nguy cơ cao nhất là suy hô hấp, tăng thân nhiệt đột biến, suy đa tạng, loạn nhịp tim, rối loạn ý thức. Người dùng có thể co giật, hôn mê, rơi vào trạng thái mất kiểm soát hành vi, tự gây hại cho mình hoặc người khác. Điều đáng sợ là phần lớn “nước vui” được pha chế tự phát, không có liều chuẩn, không kiểm soát độ tinh khiết. Chỉ một lần “uống thử” cũng có thể là lần cuối.
Bên cạnh đó là bóng cười chứa khí N₂O. Chỉ với vài chục nghìn đồng, người trẻ có thể mua một quả bóng tại quán bar, pub hoặc các điểm vui chơi. Khi hít vào, N₂O tạo cảm giác tê tê, lâng lâng, cười không kiểm soát trong vài phút. Vì không gây ra hình ảnh “kiệt sức” lộ liễu như nhiều loại ma túy khác, bóng cười dễ được gắn mác “vô hại”.
Thực tế, khí này can thiệp vào chuyển hóa vitamin B12, yếu tố cần thiết để duy trì lớp bao myelin bảo vệ dây thần kinh. Lạm dụng bóng cười với tần suất cao có thể gây thoái hóa tủy sống, tê bì tay chân, rối loạn vận động, thậm chí liệt. Những tổn thương này không phải lúc nào cũng hồi phục hoàn toàn, kể cả khi đã dừng sử dụng.
Thuốc lá điện tử (vape) cũng là một “kênh” để ma túy len lỏi. Đằng sau những chiếc pod nhỏ gọn, tinh dầu nhiều hương vị là nguy cơ bị trộn thêm cannabinoid tổng hợp như ADB-BUTINACA, mạnh gấp nhiều lần cần sa tự nhiên. Chỉ vài hơi hít cũng đủ gây ảo giác, hoang tưởng, rối loạn nhịp tim, tụt huyết áp, hôn mê. Quá trình làm nóng tinh dầu còn sinh thêm các chất độc như Formaldehyde, Acrolein, tấn công phổi, đường hô hấp, tăng nguy cơ ung thư.
Cỏ Mỹ – các loại thảo mộc được tẩm ướp hóa chất hướng thần – là một thí dụ khác. Nhìn bề ngoài, chúng giống thuốc lá cuốn hoặc loại lá khô thông thường. Nhưng bên trong là những hợp chất nhân tạo dành cho mục đích nghiên cứu, nay bị lạm dụng vào giải trí. Cỏ Mỹ có thể gây hoang tưởng, kích động, hành vi bạo lực, suy giảm trí tuệ nhanh.
Bác sĩ Hoàng khuyến cáo, điểm chung của các loại ma túy thế hệ mới là “trông có vẻ vô hại”. Chúng xuất hiện trong môi trường sang trọng, âm nhạc sôi động, ánh đèn đẹp mắt, đi cùng những câu nói đùa kiểu “chơi cho biết”, “dùng tí cho có cảm hứng”. Chính vì thế, không chỉ người trẻ bình thường, mà cả một số nghệ sĩ, người có sức ảnh hưởng cũng bị cuốn vào cạm bẫy này lúc nào không hay.
