"(...) Sự bần cùng hóa quần chúng nhân dân" (đó là câu không thể thiếu trong tất cả các nghị luận của phái dân túy bàn về thị trường) không những không làm trở ngại cho sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, mà trái lại, chính là biểu hiện của sự phát triển đó, và chính lại là điều kiện của chủ nghĩa tư bản, và làm cho chủ nghĩa đó mạnh thêm.
Chủ nghĩa tư bản cần có "công nhân tự do", mà sự bần cùng hóa lại chính là ở chỗ những người sản xuất nhỏ biến thành công nhân làm thuê. Quần chúng bị bần cùng hóa, một số ít bọn bóc lột thì giàu lên, hai hiện tượng đó đi đôi với nhau; các xí nghiệp nhỏ phá sản và suy sụp, còn các xí nghiệp lớn thì mạnh lên và phát triển, hai hiện tượng đó đi đôi với nhau; cả hai quá trình đó đều thúc đẩy thị trường mở rộng: người nông dân "bị bần cùng hóa" trước kia sống bằng doanh nghiệp của mình, thì ngày nay sống bằng "đồng lương" của mình, nghĩa là bằng việc bán sức lao động của mình; hiện nay, họ phải mua những vật phẩm tiêu dùng cần thiết (mặc dầu với số lượng ít hơn và chất lượng xấu hơn); mặt khác, những tư liệu sản xuất mà người nông dân đó bị tước mất, đều tập trung vào trong tay một số ít người và biến thành tư bản, và sản phẩm làm ra thì từ nay được đưa ra thị trường.
"Mác đã nói tới như sau: "Công nhân với tính cách là những người mua hàng hóa, thì rất quan trọng đối với thị trường. Nhưng, về mặt họ là người bán hàng hóa của mình - sức lao động - thì xã hội tư bản chủ nghĩa lại có khuynh hướng hạn chế khoản trả cho công nhân ở cái giá thấp nhất" ("Kapital", Bd. II., S. 303, No 321). Chỉ có tiêu diệt bản thân phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, thì mới có thể tiêu diệt được mâu thuẫn đó...
(...) Chủ nghĩa tư bản phát triển, thị trường mở rộng; sự phân công xã hội lại được một đà thúc đẩy mới làm cho phát triển thêm, sâu sắc thêm. Sự vận động đó đến đâu thì chấm dứt? Không ai có thể trả lời được, cũng như không ai có thể biết được sự vận động đó bắt đầu từ đâu. Vả lại, điều đó không quan trọng. Điều quan trọng là chúng ta đứng trước một quá trình hữu cơ sinh động, quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hóa và quá trình lớn lên của chủ nghĩa tư bản. Hiện tượng "phi nông dân hóa" ở nông thôn cho chúng ta thấy rõ khởi điểm của quá trình đó, sự ra đời của nó, các giai đoạn đầu của nó; chủ nghĩa đại tư bản ở thành thị cho chúng ta thấy điểm kết thúc của quá trình đó, những xu hướng của nó.
Hãy thử tách rời những hiện tượng đó ra, thử xem xét các hiện tượng đó một cách riêng biệt và không liên quan gì với nhau, thì người ta sẽ không thể nào làm cho lập luận của mình có đầu có đuôi được, sẽ không thể giải thích được một hiện tượng nào cả, không thể giải thích được sự bần cùng hóa nhân dân cũng như sự phát triển của chủ nghĩa tư bản.
Nhưng thường thường thì những người có những lập luận không đầu không đuôi như thế, không thể giải thích nổi quá trình đó, nên nửa chừng hay cắt ngang công việc nghiên cứu của mình bằng một câu tuyên bố rằng trong hai hiện tượng đó, - mà họ đều không hiểu, - có một hiện tượng (và cố nhiên, chính là cái hiện tượng trái ngược với "tình cảm đạo đức cao của một cá nhân có óc phê phán") là "phi lý", là "ngẫu nhiên", là "lơ lửng trên không". Hiển nhiên, trong thực tế thì chỉ có những lập luận của chính họ mới "lơ lửng trên không".
“Bàn về cái gọi là vấn đề thị trường”, 1893. In trong “Lê-nin toàn tập, tập 1”, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, trang 118, 146).
