Chuyên đề:

Khơi nguồn sống di sản Thủ đô

Các hoạt động trải nghiệm, workshop, trình diễn nghệ thuật, sản phẩm sáng tạo và ứng dụng công nghệ đang đưa di sản Thủ đô đến gần hơn với công chúng. Nhưng phía sau sức hút của các chương trình, sản phẩm và hiệu ứng truyền thông vẫn còn câu hỏi về giới hạn của khai thác, phát huy giá trị di sản; về mức độ can thiệp và cách thức sáng tạo phù hợp với từng không gian, từng loại hình di sản. Hướng tới Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11, Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, chuyên đề này được thực hiện với mong muốn vừa lưu ý, cảnh báo, vừa đưa ra những chìa khóa khả thi cho công cuộc “kinh tế hóa” kho tàng vốn cổ của Hà Nội.

Khách tham quan trải nghiệm không gian tái hiện trường thi xưa tại Văn Miếu Sơn Tây.
Khách tham quan trải nghiệm không gian tái hiện trường thi xưa tại Văn Miếu Sơn Tây.

Giá trị mở trong không gian trải nghiệm

Không dừng ở việc tổ chức tham quan, thuyết minh, nhiều di tích tại Hà Nội đang mở ra các hình thức trải nghiệm để công chúng trực tiếp viết, làm, chơi, nghe và khám phá di sản. Cách tiếp cận mới tạo thêm sinh khí cho các không gian văn hóa, song cũng yêu cầu về nội dung, cách tổ chức và khai thác để di sản được tiếp cận gần hơn mà không mất đi giá trị vốn có.

Không gian riêng, vẻ đẹp chung

Tại Văn Miếu Sơn Tây (Hà Nội), giữa tháng 9/2026, trường thi xưa được tái hiện trong chuỗi chương trình dành cho học sinh. Câu chuyện về khoa cử, truyền thống hiếu học và văn hóa xứ Đoài được Trung tâm Dịch vụ tổng hợp phường Sơn Tây xây dựng với định hướng tạo sản phẩm du lịch mang ý nghĩa giáo dục, đồng thời gợi mở hướng phát triển du lịch học đường tại di tích. Hơn 2.000 người đã đến trong ngày 13/9, khi chương trình vừa khởi động, hòa vào không gian trường thi và các trò chơi dân gian, nhảy sạp, tô tượng, vẽ diều, vẽ nón, vẽ chuồn chuồn tre…

Cách tiếp cận trên cũng được triển khai tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nhưng với hình thức khác. Cũng trong tháng 9, chương trình “Nét chữ An nhiên” được tổ chức tại Vườn Giám trong khuôn khổ Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ hai. Công chúng được thưởng thức trình diễn viết thư pháp, giao lưu và trực tiếp trải nghiệm. Ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho rằng, các hoạt động sáng tạo nghệ thuật tại di tích góp phần bổ sung hoạt động văn hóa, tạo điều kiện để nghệ sĩ và công chúng tiếp cận tác phẩm trong bối cảnh giàu giá trị lịch sử, văn hóa.

Trước đó, tại đây đã có hoạt động trải nghiệm văn hóa ban đêm. “Đêm hội hoa đăng” diễn ra tháng 5/2026 đưa du khách đến với nghi thức thỉnh đăng, thả hoa, viết ước vọng, thưởng thức hòa tấu nhạc cụ dân tộc, múa rối cạn và ẩm thực chay. Du khách tự tay chế tác đèn hoa đăng trước khi tham gia nghi thức thả đèn. Quy mô khách mỗi đêm được giới hạn nhằm bảo đảm chất lượng trải nghiệm, giữ gìn sự tôn nghiêm của không gian di tích. Gần đây, tối ngày 3/10, tại Nhà Tiền đường, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, triển lãm “Sắc Tâm 2026” mở cửa với sự tham gia của 19 họa sĩ. Các tác phẩm sơn mài được đặt trong một di tích tạo nên cuộc gặp giữa ngôn ngữ hội họa đương đại và một địa chỉ lịch sử giáo dục, khoa cử. Theo ông Lê Xuân Hưởng, đại diện Nguyễn Art Gallery, sơn mài được lựa chọn bởi sự tương đồng về chất liệu và câu chuyện. Việc đưa sơn mài vào Văn Miếu tạo thêm một cách để công chúng nhìn lại một chất liệu quen thuộc trong mỹ thuật Việt Nam.

Một hoạt động khác, “Lưu trăng phố cổ 2026” diễn ra từ ngày 27/8 đến 30/9, kết nối các di tích, trung tâm và không gian văn hóa trong khu vực Hồ Gươm và phố cổ Hà Nội lại xây dựng trên nền ký ức Trung thu với đèn thủ công, đầu sư tử, mặt nạ giấy bồi, con giống bột, hương trầm, bánh Trung thu và nhiều nghề thủ công. Trước đó, tại đình Kim Ngân, số 42-44 Hàng Bạc, câu chuyện được xây dựng từ chính lịch sử của phường nghề kim hoàn. Dự án “Không gian kể chuyện đình Kim Ngân” ra mắt cuối năm 2025 đã khai thác hệ thống hoa văn truyền thống của đình, tổ chức không gian bằng hiện vật, phong tục, câu chuyện về nghề kim hoàn vàng bạc cùng những sản phẩm gắn với bàn tay nghệ nhân Kẻ Chợ.

Tại Hoàng thành Thăng Long, những dấu tích khảo cổ nằm sâu dưới lòng đất được đưa đến gần công chúng thông qua tour đêm “Giải mã Hoàng thành Thăng Long”. Hành trình khoảng 90 phút bắt đầu từ Đoan Môn, nơi du khách thưởng thức điệu múa cung đình trên sân khấu kính, bên dưới là dấu tích kiến trúc từng tồn tại qua nhiều triều đại… Điểm nhấn của hành trình là trò chơi giải mã hiện vật bằng thẻ câu hỏi và công nghệ trình chiếu laser. Thông tin được giới thiệu trong suốt chuyến tham quan trở thành gợi ý để người chơi tìm đáp án, nhận quà lưu niệm. Công chúng được quan sát, ghi nhớ và kết nối kiến thức để tự mình khám phá những câu chuyện lịch sử.

Còn phải kể đến Di tích Nhà tù Hỏa Lò với hoạt động trải nghiệm được xây dựng trên chất liệu lịch sử và cảm xúc. Chương trình “Đêm thiêng liêng”, với các phiên bản chủ đề khác nhau, đưa người tham gia đi qua những phòng giam, xà lim, khu biệt giam và các địa điểm gắn với cuộc đấu tranh của chiến sĩ cách mạng…

122.jpg
Thử làm sĩ tử.

“Mở cửa” công nghệ nhưng tôn trọng nội dung

Cùng là trải nghiệm, song nội dung, quy mô và cách tổ chức cần xuất phát từ đặc điểm của từng địa điểm, từng loại hình di sản. Điều này càng rõ khi công nghệ ngày càng tham gia vào quá trình đưa di sản đến gần công chúng. Tháng 9/2026, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam phối hợp Đại học RMIT Việt Nam tổ chức workshop “Chạm - Chơi - Hiểu: Khám phá di sản qua trải nghiệm sáng tạo” trong khuôn khổ các hoạt động của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Người tham gia được tiếp cận hiện vật bằng AI, công nghệ số hóa 3D, in 3D và trò chơi tương tác. Hoạt động “Trò chuyện với hiện vật” đưa những câu chuyện phía sau hiện vật đến gần công chúng bằng hình thức mới. “Chiếc đèn chai” của sư thầy Đàm Duyên, từng được sử dụng trong thời gian tham gia dân công gánh bộ, hay “Chiếc khăn rằn” của bà Lê Thị Anh trở thành đối tượng để người tham dự tìm hiểu, tương tác. Cùng với đó, người tham gia có thể quét mã QR để tìm hiểu 10 hiện vật trong ấn phẩm “Một thời và mãi mãi”, quan sát quy trình in 3D và tự tay làm phiên bản hiện vật thu nhỏ kích thước 3-4 cm có tích hợp mã QR để tra cứu thông tin. Cách triển khai sáng tạo đã đưa đến nhiều mức độ tiếp cận. Người xem có thể quan sát, tương tác, thực hành rồi tìm hiểu sâu hơn về hiện vật. Với nhóm công chúng trẻ, thao tác trực tiếp có thể tạo điểm bắt đầu thuận lợi để tiếp cận các câu chuyện lịch sử vốn dễ tạo cảm giác xa cách nếu chỉ được truyền tải qua bảng giới thiệu hay lời thuyết minh.

Công nghệ càng được sử dụng nhiều, yêu cầu về nội dung và cách tổ chức càng cần được tính toán kỹ. Đã có những góp ý, nhắc nhở về vấn đề công nghệ có khả năng mở rộng phương thức tiếp cận, nhưng không thay thế giá trị của hiện vật và câu chuyện di sản. Theo GS, TS Từ Thị Loan, nguyên quyền Viện trưởng Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa cộng đồng Việt Nam, điều đáng quan tâm hơn là công chúng tiếp nhận được gì sau hoạt động. Nếu những công cụ hỗ trợ chỉ dừng ở tính mới lạ, người xem có thể nhớ đến công nghệ trước khi nhớ đến di sản. Ngược lại, nếu từ một thao tác trên thiết bị số, họ muốn biết hiện vật thuộc về ai, được sử dụng trong hoàn cảnh nào, câu chuyện nào khiến hiện vật được lưu giữ, thì công nghệ đã thực hiện đúng vai trò của mình. Trong một số trường hợp, sự hấp dẫn của hình thức có thể khiến nội dung bị đẩy xuống phía sau.

Một vấn đề khác là đòi hỏi về tính liên tục. Giám tuyển, nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn cho rằng, các hoạt động sáng tạo trong khuôn khổ lễ hội cần có sự tiếp nối sau khi sự kiện kết thúc. Nên có môi trường để các ý tưởng được tiếp tục thử nghiệm, hoàn thiện và phát triển; sản phẩm hình thành từ lễ hội có thể tiếp tục hiện diện tại di tích, bảo tàng, làng nghề thay vì chỉ xuất hiện trong thời gian diễn ra sự kiện. Theo đó, sau trải nghiệm ban đầu, công chúng cần có cơ hội tiếp tục tìm hiểu; người sáng tạo cần có điều kiện hoàn thiện sản phẩm; người quản lý di sản cần có cơ chế đánh giá, điều chỉnh và kiểm soát tác động của hoạt động.

Một thực tế đang được chỉ ra là sự thiếu hụt của đội ngũ nhân lực trung gian, những người có khả năng kết nối giữa di sản, sáng tạo và thị trường. Đây là lực lượng có vai trò giúp các ý tưởng mới vừa giữ được nền tảng văn hóa, vừa có khả năng phát triển thành sản phẩm phù hợp với đời sống đương đại. Nhìn từ thực tế tại Hà Nội, công nghệ và các phương thức sáng tạo mới đang mở thêm nhiều cách tiếp cận di sản. Song vấn đề đặt ra là mỗi phương thức cần được lựa chọn trên cơ sở đặc điểm của di sản, nhu cầu của công chúng và khả năng tổ chức của từng địa điểm.

GS, TS Từ Thị Loan cho rằng, di sản có thể trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo đương đại, từ thiết kế, thủ công đến nghệ thuật biểu diễn và du lịch văn hóa. Nhưng quá trình này cần được đặt trên nền tảng tôn trọng những giá trị cốt lõi của di sản. Bảo tồn cần có sáng tạo, đồng thời sáng tạo phải dựa trên hiểu biết và sự tôn trọng đối với di sản. Từ góc độ đó, có thể nhận định, hiệu quả của hoạt động trải nghiệm không nên chỉ đánh giá qua số lượng người tham dự hay mức độ lan tỏa trên mạng xã hội.

Có thể bạn quan tâm

Bộ tác phẩm “Nước non vạn dặm” của nhà văn Nguyễn Thế Kỷ. Ảnh tư liệu

Hai con đường nghệ thuật cùng đi tới hình tượng Hồ Chí Minh

Viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn là thử thách lớn với người cầm bút. Hai tiểu thuyết “Búp sen xanh” (NXB Kim Đồng, tái bản nhiều lần) của nhà văn Sơn Tùng và “Nợ nước non” (NXB Văn học, 2022) - tập 1 trong bộ tiểu thuyết “Nước non vạn dặm” của nhà văn Nguyễn Thế Kỷ có thể xem là hai thành tựu nổi bật của nghiệp văn mỗi tác giả. Ra đời ở hai thời điểm khác nhau, mang dấu ấn phong cách của hai thế hệ nhà văn khác nhau, nhưng cả hai đều gặp nhau ở một điểm cốt lõi: Khắc họa Hồ Chí Minh trước khi Người trở thành vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc…

Hình ảnh tại sự kiện Vietnam GameVerse 2026.

Biến game thành nguồn lực tăng trưởng

Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực nội sinh và động lực tăng trưởng kinh tế. Game Việt được kỳ vọng góp phần tạo sự phát triển bứt phá cho công nghiệp văn hóa.

Sống lại cảm xúc đẹp về người thầy

Sống lại cảm xúc đẹp về người thầy

Nhà văn Nguyễn Thị Thiện là nhà giáo, cả đời gắn bó với nghề dạy học, dù đã hưu trí nhưng vẫn đau đáu nghĩ về mái trường, đồng nghiệp và những thế hệ học trò. Từ tình yêu ấy, chị đã tìm từ nhiều nguồn và viết cảm nhận những tác phẩm thơ ca tâm đắc về thầy cô, mái trường trong “Con đò thời gian”, NXB Tri thức ấn hành tháng 8/2026.

Tranh số 12, vẽ 2025.

Chơi cùng “Chuyện của những giấc mơ”

Trong một loạt những sự kiện văn hóa trong nhiều lĩnh vực mang tính liên hoan cộng đồng cùng lúc đang diễn ra ở Thủ đô, chiều thứ bảy 14/11 vừa qua, triển lãm mỹ thuật với “Chuyện của những giấc mơ” đã khai mạc tại Art30 Gallery (30 Quang Trung, phường Cửa Nam, Hà Nội).

Giữ truyền thống cho tương lai

Giữ truyền thống cho tương lai

Trong “Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026”, có sự kiện "Con đường sơn mài Việt - Nhật" diễn ra tại 47 Hàng Dầu, Hoàn Kiếm.

Du khách quốc tế trải nghiệm in mộc bản tại triển lãm.

Danh nho - Tổ nghề, cuộc tôn vinh“hai trong một”

Giá trị của người hiền tài không chỉ được ghi dấu trên những tấm bia đá, mà còn hiện diện trong những nghề truyền thống nuôi sống bao thế hệ. Triển lãm “Tổ nghề và danh nho nước Việt” mở ra góc nhìn mới về di sản khoa bảng, nơi tri thức gắn liền với lao động, sáng tạo và đời sống nhân dân.

Xiếc Việt tìm người xem trong thời đại số

Xiếc Việt tìm người xem trong thời đại số

Những năm gần đây, nghệ thuật xiếc Việt Nam đứng trước câu hỏi “Đổi mới thế nào để tiếp cận nhiều khán giả hơn?”. Về vấn đề này, ông Phùng Đắc Nhẫn (trong ảnh), Phó Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã chia sẻ những cơ hội, thách thức và định hướng phát triển xiếc trong thời gian tới.

“Mày chơi với anh một vụ không?”

Thi thoảng, anh Tùng gọi tôi: “Mày chơi với anh một vụ không?”. “Chơi” là làm chung một dự án về di sản. Tôi đến, nghe anh giãi bày những ý tưởng, anh thường kèm câu “các cụ nhà mình oách đấy chứ”. Theo con mắt thị trường của tôi, ý tưởng của anh thường như hái sao trên trời, chín phần khó, may ra một phần ăn. Tôi động viên rồi không tham gia. Anh vẫn làm. Bữa sau, anh lại gọi.

Hàng dài khán giả thủ đô mua vé "Nhập cung". Ảnh đơn vị cung cấp

“Nhập cung” để hiểu hơn sân khấu

Trong bối cảnh sân khấu đương đại ngày càng đề cao tính tương tác, các bạn trẻ Phòng Tổ chức biểu diễn và Truyền thông của rạp Hồng Hà (Nhà hát sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam) đã sáng tạo ra “Nhập cung”, đem tới cho khán giả một trải nghiệm nhập vai mới mẻ, đồng thời mở ra không gian mới cho các nhà sáng tạo trẻ.

Hai cuốn tiểu thuyết mới nhất của nhà văn Đặng Thiều Quang.

Viết văn không có chỗ cho sự may mắn và dễ dãi

Với nhiều tác phẩm văn học “Hoen gỉ”, “Chờ tuyết rơi”, “Tôi & D’ Artagnan”, “Đảo cát trắng”, “Bóng giai nhân”, “Săn cá thần”… được công chúng ưa thích, gần đây là buổi ra mắt tiểu thuyết “Kiếp cầm ca”, “Kẻ mất trí”, nhà văn Đặng Thiều Quang từng tiên phong cổ vũ văn học mạng, và sau đó trở về tiếp tục với việc ra mắt loạt sách in.

"Xây dựng sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên số"

"Xây dựng sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên số"

Chiều 4/11, tại Hà Nội, Alpha Books phối hợp cùng Trường đại học CMC và Đại sứ quán Israel tại Việt Nam tổ chức tọa đàm “Xây dựng sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên số” và ra mắt sách Bí mật cường quốc an ninh mạng.

Lớn lên cùng những bến sông

Lớn lên cùng những bến sông

Những chiếc ghe chở đoàn hội chợ Hương Tràm ghé bến, mang theo ánh đèn, tiếng hát và niềm háo hức cho một xóm nhỏ. Từ cuộc gặp ấy, “Nhái Bầu vừa trôi, vừa lớn” của Nguyễn Chí Ngoan (NXB Kim Đồng, 2026) mở ra hành trình qua miền sông nước Nam Bộ. Theo chân những nhân vật bé nhỏ, bạn đọc đi qua nhiều bến bờ, để nhận ra sự trưởng thành từ những điều tưởng rất bình thường, giản dị.

Lớp học tại nhà cô Hạnh thu hút nhiều em nhỏ đến với tiếng đàn, câu hát quê hương.

Giữ hồn Then qua lời hát, tiếng đàn

Tiếng đàn Tính ngân lên trong căn nhà sàn ở thôn Tân Lập, xã Tân Trào. Cô Triệu Thị Lam Hạnh, Chủ nhiệm CLB Hát Then, đàn Tính xã Tân Trào, gảy từng nhịp, hát chậm một câu Then để học sinh nghe rồi hát theo: “Ới la, quá khứn tạo bứa phung, tốc thâng tua bứa bái…”.

Liên hoan, sáng tạo và vươn tầm

Liên hoan, sáng tạo và vươn tầm

Trong một loạt liên hoan và cuộc thi âm nhạc trên cả nước cuối tuần qua, thì những tiếng âm vang “lớn nhất” ngoài không gian là “Chương trình nghệ thuật đêm hội cồng chiêng quốc tế” tối thứ 7 (7/11) tại Quảng trường Đại Đoàn Kết (xã Biển Hồ, phường Pleiku, tỉnh Gia Lai).

Tác phẩm “Tourism-ism”, 2021, của họa sĩ Quách Bắc.

Xa hơn đường chân trời

Sử dụng một phần kỹ thuật cắt dán (collage) kết hợp ngôn ngữ hội họa biểu hình, cách sắp xếp bảng màu cho nền tranh để có thể chứa đựng nhiều ẩn dụ, nhiều bức tranh trong triển lãm hội họa cá nhân của họa sĩ Quách Bắc mở ra không gian đa chiều của những suy tư về mối quan hệ giữa con người với con người và với nơi chốn.

Một hoạt động văn hóa tại không gian phố đi bộ Hồ Gươm. Ảnh: KHIẾU MINH

Không gian văn hóa nào đủ gắn kết cộng đồng?

Đã xuất hiện nguy cơ thương mại hóa quá mức không gian công cộng, không gian văn hóa. Các hoạt động dịch vụ có thể giúp không gian sôi động, có nguồn thu để duy trì hoạt động, nhưng không được lấn át chức năng công cộng hoặc làm cho người thu nhập thấp cảm thấy họ không còn chỗ trong chính không gian chung của mình. Một công viên, một trung tâm văn hóa chỉ thật sự phục vụ xã hội khi mọi người có thể tiếp cận và sử dụng hợp lý mà không bị phân biệt bởi khả năng chi trả.

Học sinh làm đồ chơi dân gian và sản phẩm sáng tạo.

Thế hệ trẻ gọi tên mình qua vốn cổ

Từ giảng đường tìm đến làng nghề, gặp nghệ nhân, tìm hiểu kỹ thuật, chất liệu và câu chuyện văn hóa, nhiều người trẻ đang đưa những giá trị truyền thống vào các ý tưởng, sản phẩm mới. Cách tiếp cận mới mở thêm hướng phát huy giá trị di sản, đồng thời đặt ra yêu cầu về tri thức, sự tôn trọng đối với cộng đồng...

Một màn diễn tại Fesstival Thăng Long, Hà Nội.

Lấp khoảng trống giữa sáng tạo và bảo tồn

Nghệ thuật đương đại đang tìm đến di sản bằng nhiều con đường, từ trưng bày, thiết kế đến các dự án hợp tác với làng nghề, bảo tàng và cộng đồng. Điều đáng quan tâm không còn là sự xuất hiện của cái mới trong không gian cũ, mà là cách tạo ra quá trình hợp tác để nghệ thuật có thể phát triển, nghề truyền thống có thêm cơ hội tiếp nối và di sản trở thành nguồn cảm hứng cho những sáng tạo có giá trị.