Người kể chuyện là Nhái Bầu, một thành viên của đoàn hội chợ. Bên cậu có bà Nhím, lão Nhông, chị Bìm Bịp, Nhện Công và sau đó là Còng Lửa háo hức nhập đoàn. Những cuộc dời bến nối tiếp nhau, lúc rộn ràng đêm diễn, lúc chật vật vì mưa gió, tai nạn, hiểm nguy. Mạch phiêu lưu giữ sức cuốn hút, trong khi lời kể ngôi thứ nhất đưa người đọc đến gần những bối rối, nhớ thương của Nhái Bầu.
Duyên đồng thoại hiện lên từ cách nhà văn nương theo đặc tính từng loài để tạo tính cách, nghề nghiệp. Khả năng đổi màu của lão Nhông thành tiết mục ảo thuật; tiếng Bìm Bịp gắn với con nước; họ nhà Đom Đóm mang ánh sáng đến hội chợ. Còng Lửa khoe khoang, hiếu động, Nhện Công tài hoa mà yếu ớt làm nên những tình huống dí dỏm. Qua đối thoại tự nhiên, mỗi nhân vật có một giọng riêng, vừa ngộ nghĩnh vừa gần gũi.
Bao quanh các nhân vật là miền quê được gợi tả bằng những chi tiết thân thuộc: Gốc bần ven sông, giề lục bình, ngọn trâm bầu, đuốc lá dừa trên đường về sau buổi diễn. Cảnh vật có đường nét, âm thanh và cả nhịp buồn vui mang dáng dấp đặc trưng của vùng sông nước. Những đoạn tả đêm hội chợ rộn rã chuyển sang mặt bến vắng lặng tạo dư âm man mác, chênh chao. Những lời tự sự của Nhái Bầu: “Sông lại trổ vào tôi những nhánh buồn lặng lẽ…” khiến cho cảnh sắc dường như đã thấm đẫm, hòa làm một với tâm trạng nhân vật. Không chỉ vậy, lời ăn tiếng nói Nam Bộ mộc mạc, những câu bông đùa, cự nự khiến câu chuyện thêm sống động, cuốn hút.
Cũng trên dòng nước ấy, đoàn hội chợ có lúc mắc kẹt giữa rác; ở Đất Mặn, họ chứng kiến kênh cạn, cây chết ngọn, người dân khắc khoải chờ mưa. Nỗi lo môi trường đi vào truyện qua cái khát, sự mệt lả và sinh kế khó khăn. Giữa vùng đất khô cằn, ông Rùa vẫn mày mò tìm giống lúa chịu mặn, bởi “Thấy dân mình khổ, tự mày mò học lấy”. Lời nói giản dị làm ấm lên câu chuyện về một xứ sở nhiều nhọc nhằn.
Đáng nhớ là sự thay đổi trong cách Nhái Bầu nhìn mưa. Từng ghét những màn mưa khiến mình cô đơn trên ghe, sau chuyến qua Đất Mặn, cậu lại mong mưa cho nơi ấy. Đến khi mưa cản trở việc biểu diễn, cậu vẫn tự hỏi: “Không biết ở Đất Mặn giờ đã có mưa chưa?”. Trưởng thành được nhận ra qua khả năng nghĩ đến nhu cầu, nỗi khổ của người khác, ngay trong bất tiện của chính mình.
Tình thương còn nằm trong những chăm sóc thường ngày, trong lần cứu bạn giữa sông rác, trong đêm diễn miễn phí cho bà con nghèo vùng biên giới. Bà Nhím mê vàng, hay tính toán, nhưng lúc nguy nan vẫn đặt sự an toàn của mọi người lên trước. Những tính nết chưa tròn trịa khiến lòng tốt của nhân vật có sức thuyết phục. Họ học cách sống cùng nhau qua va vấp, rồi trở thành chỗ dựa của nhau.
Cuối truyện, cả đoàn bịn rịn chia tay bên bến sông. Những chiếc ghe từng chở họ qua bao chặng đường “dần bị dòng nước nuốt chửng… trở thành thiên đường cho cư dân dưới nước”. Giọng kể hóm hỉnh của Nguyễn Chí Ngoan đến đây chùng xuống. Khép lại “Nhái Bầu vừa trôi, vừa lớn, ta nhớ một dấu hiệu thật bình dị của sự trưởng thành, đó là: Đã rời Đất Mặn, Nhái Bầu vẫn mong nơi ấy có mưa…
