Với đặc thù địa bàn rộng, địa hình đa dạng, tỉnh Nghệ An đang từng bước nâng cấp hệ thống cấp nước nông thôn theo hướng đồng bộ, bền vững, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Rà soát quy hoạch, củng cố hệ thống cấp nước
Thời gian qua, Nghệ An đã tập trung rà soát, hoàn thiện quy hoạch và hành lang pháp lý trong quản lý, vận hành hệ thống cấp nước sinh hoạt, bảo đảm chất lượng nước đạt quy chuẩn phục vụ Chương trình xây dựng nông thôn mới và các mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Hoàng Phú Hiền cho biết: Tỉnh đã tổ chức rà soát toàn diện các văn bản liên quan đến quy hoạch, đầu tư, quản lý và khai thác hệ thống cấp nước, thống nhất nguyên tắc quản lý hạ tầng cấp nước sạch trên phạm vi toàn tỉnh, từ đô thị đến nông thôn. Đối với khu vực nông thôn, tỉnh ưu tiên phân loại, đánh giá hiện trạng từng công trình làm cơ sở bàn giao cho các đơn vị đủ năng lực quản lý, khai thác.
Toàn tỉnh hiện có 561 công trình cấp nước sinh hoạt tập trung, trong đó 492 công trình tự chảy, chủ yếu phân bố ở khu vực miền núi, 69 công trình bơm dẫn động lực, với tổng công suất khoảng 80.000 m³/ngày đêm, cung cấp nước cho hơn 115.000 hộ dân tại 160 xã.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy phần lớn các công trình này được đầu tư từ nhiều năm trước, công nghệ lạc hậu, thiếu kinh phí duy tu, bảo dưỡng, hiệu quả vận hành và tính bền vững chưa cao. Trong số 69 công trình bơm dẫn động lực, chỉ có 8 công trình đạt công suất hơn 1.000 m³/ ngày đêm và đáp ứng quy chuẩn nước sạch.
Trước thực trạng đó, việc rà soát, sắp xếp lại mạng lưới công trình cấp nước được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, nhằm tránh đầu tư dàn trải, trùng lặp, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Ưu tiên nguồn lực nâng cấp hạ tầng nước sạch
Thực hiện Nghị định số 43/2022/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý, sử dụng và khai thác tài sản kết cấu hạ tầng cấp nước, Nghệ An đang đẩy mạnh việc phân loại, bàn giao các công trình cấp nước cho các đơn vị đủ năng lực quản lý, vận hành. Một số công trình quan trọng như Nhà máy nước Kim Sơn, xã Quế Phong đã và đang được chuyển giao cho Trung tâm Nước sinh hoạt và vệ sinh môi trường nông thôn tỉnh quản lý.
Cùng với đó, tỉnh xây dựng danh mục các dự án mở rộng, nâng cấp hệ thống cấp nước đưa vào kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030. Trọng tâm là các dự án có quy mô lớn như nâng cấp Nhà máy nước Hưng Lĩnh (Hưng Nguyên Nam) lên công suất 10.000 m³/ ngày đêm; nâng cấp hệ thống cấp nước Long Thành (Yên Thành) lên 8.500 m³/ngày đêm; xây dựng Nhà máy nước Nam Hưng, Nam Nghĩa, Nam Thái công suất 8.000 m³/ngày đêm; nâng cấp Nhà máy nước Diễn Yên lên 6.000 m³/ngày đêm.
Bên cạnh nguồn vốn ngân sách, Nghệ An tích cực phối hợp với các bộ, ngành Trung ương để huy động các nguồn vốn ODA và vốn vay ưu đãi. Trong đó, tỉnh đang đề xuất triển khai Dự án cấp nước sạch bền vững từ Ngân hàng Thế giới (WB) và Dự án nâng cấp thủy lợi, nước sạch bằng vốn IFAD nhằm tăng thêm nguồn lực đầu tư cho khu vực nông thôn, nhất là các địa bàn khó khăn.
Ông Hoàng Phú Hiền nhấn mạnh: “Quan điểm của tỉnh là không để người dân thiếu nước sinh hoạt đạt chuẩn. Nghệ An sẽ ưu tiên tối đa nguồn lực đầu tư, đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa để nâng cấp hạ tầng cấp nước, nhất là tại các khu vực chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu và ô nhiễm nguồn nước”.
Hướng tới tiêu chí nước sạch bền vững
Theo báo cáo năm 2024 của Chi cục Thủy lợi tỉnh Nghệ An, hiện tỷ lệ hộ dân nông thôn được sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn của tỉnh mới đạt khoảng 53%, thấp hơn mức trung bình cả nước là 58%, dù tỷ lệ sử dụng nước hợp vệ sinh đạt 89,45%.
Phân tích nguyên nhân, ông Nguyễn Thế Anh, Phó Trưởng phòng Quản lý công trình thủy lợi (Chi cục Thủy lợi Nghệ An) cho biết, nhiều công trình đã đưa vào sử dụng trên 10 năm nhưng chưa được đầu tư nâng cấp. Việc không thu phí hoặc thu phí thấp khiến các đơn vị quản lý không có nguồn kinh phí ổn định để bảo dưỡng, sửa chữa, dẫn đến công trình nhanh xuống cấp, chất lượng nước không đáp ứng yêu cầu.
Theo ông Nguyễn Thế Anh, để khắc phục tình trạng này, tỉnh cần đưa các dự án cấp nước sạch nông thôn vào kế hoạch đầu tư công giai đoạn mới; xây dựng mô hình công trình phù hợp với từng vùng miền. Việc từng bước bàn giao công trình cho các đơn vị sự nghiệp công lập hoặc doanh nghiệp đủ năng lực là giải pháp then chốt nhằm nâng cao hiệu quả và tính bền vững.
Nhấn mạnh việc ưu tiên đầu tư cho các công trình cấp nước sạch nông thôn, ông Lương Văn Anh, Phó Cục trưởng Quản lý và xây dựng công trình thủy lợi (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, trong năm 2025, cục đã phối hợp hoàn thiện báo cáo tổng kết thực hiện tiêu chí thủy lợi, nước sạch giai đoạn 2021- 2025, đồng thời đề xuất tiêu chí cho giai đoạn 2026-2030, lồng ghép ba Chương trình mục tiêu quốc gia. Theo đó, nguồn vốn cho thủy lợi, nước sạch nông thôn sẽ tiếp tục được ưu tiên, đi kèm các cơ chế linh hoạt, phù hợp với điều kiện từng vùng.
Cùng với đầu tư hạ tầng, cơ quan chức năng Nghệ An đã tăng cường thanh tra, giám sát chất lượng nước. Trong 6 tháng đầu năm 2025, các đợt quan trắc của ngành nông nghiệp và môi trường cùng Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh không ghi nhận vi phạm nghiêm trọng về ô nhiễm nguồn nước; các phản ánh của người dân được tiếp nhận và xử lý kịp thời.
Với việc triển khai đồng bộ các giải pháp về quy hoạch, nguồn lực và cơ chế quản lý, Nghệ An đang từng bước nâng cao chất lượng hệ thống cấp nước sạch nông thôn, hướng tới mục tiêu bảo đảm nước sạch đạt chuẩn, an toàn và bền vững, góp phần hoàn thiện tiêu chí thủy lợi trong xây dựng nông thôn mới giai đoạn tới.
