Là trục kết nối chiến lược của nền kinh tế, hệ thống cảng biển hiện đảm nhiệm hơn 90% khối lượng và gần 70% kim ngạch hàng hóa xuất nhập khẩu của cả nước. Trong bối cảnh quy mô thương mại và lưu lượng vận tải không ngừng gia tăng, chuyển đổi số đang trở thành “đòn bẩy” quan trọng giúp các cảng quản lý hiệu quả dòng chảy hàng hóa, tàu thuyền, phương tiện.
Cảng biển hiện đại không chỉ dựa vào mở rộng bến bãi hay nâng công suất thiết bị mà còn phải ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số để tối ưu vận hành và dự báo nhu cầu.
Cách đây hai thập kỷ, hoạt động cảng biển vẫn vận hành chủ yếu bằng hồ sơ giấy và lao động thủ công, mỗi container phải thông qua hàng chục công đoạn tốn kém, kéo dài. Là đơn vị tiên phong, Tổng công ty Tân Cảng Sài Gòn (TCSG) đã sớm ứng dụng công nghệ thời gian thực (realtime) từ năm 2008, cho phép theo dõi chính xác vị trí từng container trên tàu và trong bãi thay cho phương thức quản lý thủ công. Việc “đi trước” cũng kèm theo chi phí đầu tư rất lớn. Chỉ riêng giai đoạn đầu, doanh nghiệp đã chi khoảng năm triệu USD cho hệ thống công nghệ lõi, sau đó tiếp tục đầu tư gấp nhiều lần con số nêu trên trong các năm kế tiếp. Trên nền tảng đó, mô hình “cảng điện tử” (e-Port) được hình thành, giúp TCSG chuyển toàn bộ khâu khai báo, thanh toán sang trực tuyến.
Ông Nguyễn Minh Tuấn, Giám đốc khai thác Cảng Quốc tế Tân Cảng - Cái Mép (TCIT) cho biết, hệ thống e-Port giúp hình thành dòng dữ liệu liên thông từ cổng, bãi đến cầu tàu. Trên nền tảng đó, cảng phát triển mô hình quản lý thông minh, gắn chặt với kế hoạch tàu và tiến tới áp dụng giải pháp tối ưu khai thác cầu bến. Nhờ cách tiếp cận đồng bộ, hơn 90% thủ tục tại cổng đã được số hóa, giúp rút ngắn 30% thời gian xử lý, đồng thời nâng hiệu suất khai thác thiết bị thêm khoảng 25%.
Cảng điện tử e-Port đã tạo bước chuyển căn bản trong phương thức khai thác, giúp rút ngắn thời gian làm thủ tục, giảm chi phí logistics.
_________
Thượng tá Nguyễn Phương Nam, Phó Tư lệnh Binh đoàn 20, Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Tân Cảng Sài Gòn
Thượng tá Nguyễn Phương Nam, Phó Tư lệnh Binh đoàn 20, Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty TCSG cho biết: Đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là chìa khóa giúp TCSG giữ vững hơn 50% thị phần container xuất nhập khẩu qua cảng biển cả nước. Trong đó, cảng điện tử e-Port đã tạo bước chuyển căn bản trong phương thức khai thác, giúp rút ngắn thời gian làm thủ tục, giảm chi phí logistics. Mỗi ngày, e-Port ghi nhận khoảng 15 tỷ đồng giao dịch không dùng tiền mặt. Riêng năng suất khai thác tại cảng Tân Cảng Cát Lái đang đạt 3.359 TEU/m cầu tàu, vượt nhóm bốn cảng biển lớn nhất của châu Á. Đây không chỉ là xu hướng, mà đã trở thành động lực tăng trưởng bền vững cho toàn hệ thống cảng của đơn vị.
Không dừng ở một doanh nghiệp, bước đi tiên phong của TCSG đã tạo sức lan tỏa mạnh mẽ trong toàn hệ thống. Coi chuyển đổi số là trụ cột cốt lõi, ông Simon Farhat, Tổng Giám đốc Cảng Quốc tế Gemalink cho biết: Gemalink vận hành dựa trên kết nối dữ liệu đồng bộ với hệ thống quản lý số hiện đã bao phủ hầu hết các khâu. Trên nền tảng đó, chúng tôi đang từng bước hướng tới mô hình “cảng thông minh, không giấy tờ”, tích hợp tự động hóa.
Quá trình số hóa cảng biển đang mở rộng sang ứng dụng tự động hóa và trí tuệ nhân tạo (AI), hình thành các mô hình cảng thông minh (SmartPort) thế hệ mới. Ông Đoàn Trung Nguyên, Phó Giám đốc Cảng Nam Đình Vũ cho biết: Giãn cách xã hội do Covid-19 là áp lực để cảng đẩy nhanh triển khai hệ thống SmartPort, cho phép khách hàng thực hiện lệnh giao dịch và thanh toán trực tuyến. Gần đây, cảng tiếp tục đưa vào vận hành cổng SmartGate ứng dụng AI, tự động nhận diện biển số xe, container, tải trọng... Nhờ đó, lái xe không phải xuống làm thủ tục, trong khi toàn bộ hoạt động đã được kết nối trực tiếp với hải quan.
Triển khai mô hình SmartPort, Cảng container quốc tế Hateco Hải Phòng cũng đưa nhiều công nghệ thông minh vào khai thác. Theo ông Phạm Hồng Minh, Giám đốc Kinh doanh cảng Hateco, hệ thống cổng tự động ứng dụng công nghệ nhận dạng quang học (OCR) tích hợp AI, kết hợp với ứng dụng đặt xe TAS đã giúp rút ngắn khoảng 25 phút thời gian quay vòng xe tải. Tại khu vực cầu tàu, OCR gắn trên cẩu xếp dỡ đã thay thế khâu kiểm đếm thủ công, qua đó nâng cao năng suất khai thác.
Bài toán chi phí từng là rào cản lớn nhất của chuyển đổi số cảng biển. Tuy nhiên, sau hơn 10 năm, cục diện đã thay đổi khi các giải pháp công nghệ nội địa ngày càng phù hợp thực tiễn, với chi phí chỉ bằng một phần nhỏ trước đây. Từ “cuộc chơi tốn kém” của những đơn vị tiên phong, chuyển đổi số đang dần trở thành lựa chọn khả thi cho toàn hệ thống.
Ông Tạ Minh Vang, Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty TNHH Dịch vụ Tin học CEH, đơn vị phát triển hệ thống cảng biển số “Make in Vietnam” cho biết: Doanh nghiệp công nghệ trong nước hiện đã đủ năng lực cung cấp nhiều giải pháp số cho cảng biển. Hiệu quả rõ nhất là rút ngắn thời gian và chi phí. Nếu trước đây, một container phải mất tới ba ngày để hoàn tất thủ tục qua cảng, thì nay chỉ cần vài phút xử lý trên nền tảng số. Quá trình chuyển đổi cũng giúp loại bỏ nhiều khâu trung gian, giảm bớt lao động thủ công kém hiệu quả. Bên cạnh đó, quản trị dòng tiền trở nên dễ dàng, minh bạch hơn nhờ các cổng thanh toán điện tử.
Với khát vọng phát triển mô hình cộng đồng cảng, CEH đang xây dựng Portnet.vn trở thành trục kết nối số giữa hãng tàu, cảng biển, doanh nghiệp logistics, chủ hàng, ngân hàng và các cơ quan quản lý. Thông qua giao dịch trực tuyến và chứng từ điện tử có giá trị pháp lý, Portnet đã góp phần tích cực vào việc số hóa toàn trình logistics. Tuy nhiên đến nay, dữ liệu vẫn là trở ngại lớn cho bài toán của Portnet.
Gần đây, trong quá trình nghiên cứu xây dựng Đề án “Tối ưu hóa kết nối giao thông và khai thác hạ tầng cảng biển nhóm 4”, nhiều điểm nghẽn về chuyển đổi số và liên thông dữ liệu đã được chỉ ra. Theo ông Phạm Huy Toàn, Phó Giám đốc Cảng vụ Hàng hải Thành phố Hồ Chí Minh, phần lớn doanh nghiệp cảng đã triển khai hệ thống điều hành kết nối với hải quan để tự động hóa thông quan và đặt lệnh giao hàng điện tử. Tuy nhiên, hệ thống dữ liệu của các cảng vẫn vận hành riêng biệt, thiếu nền tảng kết nối xuyên suốt giữa cảng biển, ICD, hãng tàu, doanh nghiệp logistics và cơ quan quản lý.
Ông Huỳnh Văn Cường, Chủ tịch Hiệp hội Cảng biển Việt Nam cũng nhận định, tình trạng thiếu đồng bộ là rào cản lớn khi mỗi cảng, mỗi hãng tàu sử dụng hệ thống phần mềm riêng, khó kết nối và chia sẻ dữ liệu. Để chuyển đổi số đi vào chiều sâu, cần sớm hình thành nền tảng cảng biển số quốc gia, kết nối các chủ thể trong chuỗi. Đi kèm với đó là cơ chế phân quyền nhằm tối ưu vận hành nhưng vẫn bảo đảm bí mật kinh doanh.
Cùng với đó, các giải pháp tự động hóa, robot xếp dỡ hay xe tự hành… đang đặt ra bài toán mới về hiệu quả khai thác của cảng biển hiện đại. TCSG đã được giao triển khai dự án cảng bán tự động đầu tiên của Việt Nam tại bến 7-8 Lạch Huyện (Hải Phòng). Tuy nhiên, theo Thượng tá Nguyễn Phương Nam, khi bắt tay vào nghiên cứu, thách thức lớn nhất là suất đầu tư quá lớn. Trong khi đó, hiệu quả kinh tế so với mô hình khai thác truyền thống chưa thật sự vượt trội khiến doanh nghiệp còn đắn đo.
Cảng biển là một trong những lĩnh vực đi đầu về chuyển đổi số.
_________
Thứ trưởng Xây dựng Nguyễn Xuân Sang
Thứ trưởng Xây dựng Nguyễn Xuân Sang nhận định, cảng biển là một trong những lĩnh vực đi đầu về chuyển đổi số. Những năm qua, đầu tư hạ tầng cảng biển luôn song hành với ứng dụng công nghệ. Tuy nhiên, ở tầm quốc gia, việc hình thành một hạ tầng cảng biển số dùng chung cần được tiếp cận thận trọng và bài bản. Bởi lẽ, hệ thống phần mềm khai thác gắn chặt với mô hình kinh doanh và bí mật thương mại của từng doanh nghiệp, trong khi công tác quản lý dòng hàng chủ yếu được thực hiện qua hệ thống hải quan đang ngày càng hoàn thiện.
Riêng đối với xu hướng phát triển cảng tự động, rào cản lớn nhất vẫn là chi phí. Thị trường chưa sẵn sàng chấp nhận mức giá dịch vụ tăng cao chỉ để đổi lấy yếu tố “tự động”. Thúc đẩy chuyển đổi số nhưng phải gắn với hiệu quả thực chất, lấy khả năng hấp thụ của thị trường, lợi ích của doanh nghiệp và sự phát triển của nền kinh tế làm thước đo trung tâm.
