Nâng chuẩn hoạt động giám định tư pháp theo hướng chuyên nghiệp

Phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội về các quy định mới của luật cũng như những vấn đề đặt ra với các giám định viên pháp y trong chặng đường sắp tới.

Phóng viên: Trong bối cảnh yêu cầu ngày càng cao từ xã hội và hoạt động tố tụng, bác sĩ có thể chia sẻ những vấn đề đang đặt ra đối với hoạt động giám định pháp y, nhất là khi Luật Giám định tư pháp (sửa đổi) 2025 có hiệu lực từ ngày 1/5/2026?

Bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội: Có thể nói chưa bao giờ hoạt động giám định pháp y đứng trước những yêu cầu cao như hiện nay. Xã hội ngày càng đòi hỏi tính minh bạch, công bằng; hoạt động tố tụng ngày càng đặt ra tiêu chuẩn khắt khe về chứng cứ khoa học. Trong bối cảnh đó, giám định pháp y không chỉ dừng lại ở việc “xác định thương tích hay nguyên nhân tử vong”, mà đã trở thành một mắt xích quan trọng bảo đảm sự thật khách quan của vụ án.

Luật Giám định tư pháp 2025 tiếp tục nâng chuẩn hoạt động giám định theo hướng chuyên nghiệp, độc lập và chịu trách nhiệm cao hơn, làm rõ hơn vai trò, vị trí của giám định pháp y trong hệ thống tư pháp, đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình và tính độc lập chuyên môn. Đây là yếu tố then chốt để nâng cao niềm tin của xã hội đối với hoạt động giám định.

Việc mở rộng nhiệm vụ giám định thương tích cho các phòng kỹ thuật công an các tỉnh/thành phố cũng là điểm đổi mới nổi bật trong Luật Giám định tư pháp 2025. Người dân giờ đây đã có thêm sự lựa chọn cơ quan, tổ chức thực hiện công tác giám định. Qua đó, thúc đẩy sự phát triển về chuyên môn, rút ngắn thời gian giám định.

Việc cải cách thủ tục hành chính trong Luật Giám định tư pháp 2025 là kinh phí giám định tư pháp được nhà nước chi trả trực tiếp cho các cơ quan giám định, không phải qua cơ quan trưng cầu. Như vậy việc chi trả kinh phí giám định được thuận tiện và dễ dàng hơn đối với các cơ quan giám định, giúp bảo đảm kinh phí hoạt động và chi trả các chi phí mua sắm vật tư, hóa chất... được kịp thời.

Một đổi mới có tính đột phá trong Luật Giám định tư pháp là cho phép được làm các dịch vụ giám định ngoài tố tụng để phục vụ nhu cầu của người dân và các tổ chức khác, thí dụ như: Giám định gene xác định huyết thống; Giám định tổn hại sức khỏe, năng lực hành vi dân sự để làm thừa kế, ủy quyền... Điều đó đặt ra yêu cầu đối với các cơ quan giám định pháp y là phải đồng thời đáp ứng các nhiệm vụ giám định trong tố tụng và giám định ngoài tố tụng. Do đó, phải có đủ năng lực chuyên môn sâu; thực hiện quy trình giám định chuẩn và tuyệt đối tuân thủ pháp luật, giám định viên phải luôn giữ vững đạo đức nghề nghiệp.

Nếu trước đây, yêu cầu lớn nhất là “đúng”, thì hiện nay phải là “đúng, đủ và có thể kiểm chứng”. Mỗi kết luận giám định không chỉ là kết quả chuyên môn, mà còn là một “chứng cứ khoa học” có tác động trực tiếp đến số phận pháp lý của con người. Vì vậy, trách nhiệm của giám định viên và của cả hệ thống giám định pháp y là hết sức nặng nề.

Phóng viên: Theo bác sĩ làm thế nào để những điểm mới này thực sự thúc đẩy sự phát triển của hoạt động giám định pháp y trong tình hình mới?

Bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội: Luật Giám định tư pháp 2025 đã tạo ra một bước chuyển rất quan trọng, có thể nói là “chuẩn hóa lại toàn bộ hệ thống giám định” theo hướng hiện đại và hội nhập.

Lĩnh vực pháp y là một lĩnh vực chiếm tỷ lệ lớn nhất trong Luật Giám định tư pháp. Nước ta đã có hệ thống giám định pháp y từ ngày thành lập nước đến nay, vai trò ngày càng được nâng cao. Luật sửa đổi lần này có nhiều điểm mới tạo cơ hội cũng như thách thức với những người làm công tác giám định pháp y, trong đó có việc giám định ngoài tố tụng.

Tuy nhiên, để Luật thực sự đi vào cuộc sống, một số nội dung cần được hướng dẫn cụ thể. Đó là các quy định về tiêu chuẩn cơ sở giám định, điều kiện trang thiết bị, quy trình giám định chuyên sâu, đặc biệt là trong các lĩnh vực phức tạp như giám định ADN, giám định tổn thương cơ thể, giám định nguyên nhân tử vong.

Bên cạnh đó, cơ chế phối hợp giữa cơ quan tiến hành tố tụng và cơ sở giám định cũng cần được làm rõ để tránh chồng chéo, kéo dài thời gian xử lý vụ việc.

Có thể nói, Luật đã tạo “khung”, nhưng để vận hành hiệu quả thì cần có “hướng dẫn đủ chi tiết” và “tổ chức thực hiện đủ năng lực”.

Phóng viên: Luật mới cho phép thành lập Văn phòng giám định tư pháp trong lĩnh vực ADN. Theo bác sĩ, những vấn đề nào cần được đặc biệt lưu ý khi triển khai xã hội hóa?

Bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội: Giám định ADN là lĩnh vực có tính chuyên môn rất cao, đồng thời cũng cực kỳ nhạy cảm vì liên quan trực tiếp đến quyền nhân thân, quyền con người. Do đó, việc cho phép thành lập Văn phòng giám định tư pháp trong lĩnh vực này là một bước mở rộng cần thiết, nhưng cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát rất chặt chẽ.

Theo tôi, có ba nhóm vấn đề cần đặc biệt lưu ý.

Thứ nhất là điều kiện kỹ thuật và phòng thí nghiệm. Hoạt động giám định ADN đòi hỏi hệ thống phòng xét nghiệm đạt chuẩn, quy trình kiểm soát nhiễm chéo nghiêm ngặt và trang thiết bị hiện đại. Các cơ quan quản lý phải có các quy định cụ thể về cơ sở vật chất, bảo đảm chuẩn cho các cơ quan giám định thuộc hệ thống giám định của Nhà nước cũng như tư nhân đối với lĩnh vực giám định ADN, gắn với trách nhiệm cụ thể của người làm công tác giám định vào các kết luận giám định.

Thứ hai là năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ giám định viên. Đây là yếu tố quyết định chất lượng kết luận giám định.

Thứ ba là bảo mật dữ liệu và trách nhiệm pháp lý. Dữ liệu ADN là dữ liệu đặc biệt nhạy cảm, nếu không được quản lý chặt chẽ có thể dẫn đến những hệ lụy rất lớn.

Vì vậy, việc xã hội hóa hoạt động giám định ADN là cần thiết, nhưng phải đi kèm với cơ chế kiểm soát chất lượng và giám sát chặt chẽ từ phía Nhà nước.

Theo tôi, trước mắt chỉ nên mở rộng giám định ADN cho các vụ án dân sự. Đối với các vụ án hình sự chúng ta cần cân nhắc kỹ khi đưa lĩnh vực này ra tư nhân vì cần kiểm soát chặt chẽ thông tin.

Phóng viên: Trong bối cảnh chuyển đổi số và yêu cầu từ Nghị quyết 57/NQ-TW về phát triển khoa học, công nghệ, việc ứng dụng công nghệ trong giám định pháp y được đặt ra như thế nào, thưa bác sĩ? Thực tiễn tại Trung tâm Pháp y Hà Nội như thế nào?

Bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội: Có thể khẳng định, chuyển đổi số không còn là xu hướng, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc đối với lĩnh vực giám định pháp y. Nghị quyết 57 đã đặt ra một định hướng rất rõ: khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phải trở thành động lực trung tâm của phát triển. Đối với giám định pháp y, điều này càng có ý nghĩa đặc biệt.

Việc ứng dụng công nghệ thông tin và công nghệ số giúp nâng cao độ chính xác, rút ngắn thời gian giám định, đồng thời tăng tính minh bạch và khả năng truy xuất dữ liệu. Đây là yếu tố quan trọng để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của hoạt động tố tụng.

Ứng dụng công nghệ thông tin vào các lĩnh vực khoa học là điều tất yếu phải thực hiện trong xã hội hiện nay. Lĩnh vực pháp y cũng phải nhanh chóng thực hiện sẽ giúp cho việc rút ngắn thời gian thực hiện công tác giám định.

Thí dụ như thay vì cơ quan điều tra phải đến các cơ sở khám, chữa bệnh để lấy hồ sơ bệnh án cho cơ quan giám định (có khi mất từ 1 tháng đến vài tháng) thì hiện nay cơ quan giám định hoàn toàn có thể truy cập vào dữ liệu thông tin của bệnh viện để lấy hồ sơ tài liệu phục vụ công tác giám định.

Tại Trung tâm Pháp y Hà Nội, chúng tôi đã và đang từng bước triển khai số hóa hồ sơ giám định, xây dựng hệ thống quản lý dữ liệu điện tử, ứng dụng các phần mềm chuyên ngành và đầu tư các thiết bị hiện đại phục vụ giám định các loại hình giám định đang thực hiện tại đơn vị.

Trong năm tới, chúng tôi phấn đấu xây dựng phần mềm cho công tác giám định tại đơn vị và sẵn sàng cung cấp, chia sẻ thông tin về giám định cho các đơn vị có thẩm quyền. Đồng thời, chúng tôi cũng chú trọng đào tạo đội ngũ để thích ứng với môi trường làm việc số.

Trong thời gian tới, định hướng là xây dựng một hệ thống giám định pháp y “chính xác-minh bạch-số hóa”, trong đó công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà trở thành nền tảng của hoạt động chuyên môn.

Phóng viên: Một trong những vấn đề được nhiều người quan tâm đó là vấn đề đạo đức trong công tác giám định. Quan điểm của bác sĩ như thế nào về vấn đề này khi thẩm quyền của giám định đang ngày càng được mở rộng?

Bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội: Theo tôi, ở bất cứ ngành nghề nào đạo đức cũng là vấn đề then chốt, đặc biệt trong lĩnh vực y khoa. Tại Trung tâm Pháp y Hà Nội, vấn đề này luôn được lãnh đạo Trung tâm chú trọng.

Mỗi giám định viên đều phải hiểu, kết luận của mình không chỉ ảnh hưởng đến một người mà đôi khi là cả một gia đình, một dòng họ. Đạo đức là một phạm trù rất mơ hồ, theo quan điểm của tôi, với những người làm công tác giám định pháp y, việc thực hiện chức trách đúng quy định của pháp luật, trong khuôn khổ pháp luật mới chỉ là một phần, mà còn phải đúng về đạo đức.

Một dịch vụ giám định có thể hoàn tất khi các công đoạn thực hiện xong nhưng các vấn đề chăm sóc về tinh thần, giúp đỡ, tư vấn cho khách hàng…sau giám định sẽ luôn được thực hiện bởi cái tâm của giám định viên. Y đức là vấn đề rất quan trọng trong giám định tư pháp nói chung và giám định pháp y nói riêng nhất là trong bối cảnh hiện nay, tôi luôn tâm niệm như vậy.

Phóng viên: Xin cảm ơn những chia sẻ của bác sĩ!