Việc Luật Giáo dục (sửa đổi) chính thức bổ sung bậc trung học nghề, xác định ngang cấp với THPT, được kỳ vọng mở thêm lối đi sau lớp 9, góp phần giảm áp lực thi cử và thúc đẩy phân luồng thực chất.
Bước điều chỉnh quan trọng trong Luật Giáo dục
Theo quy định của Luật Giáo dục mới, hệ thống giáo dục quốc dân được bổ sung bậc trung học nghề, bên cạnh THPT. Đón nhận tin vui này, nhiều bậc phụ huynh mừng rỡ coi đây là mô hình giúp giảm áp lực thi cử cho học sinh lớp 9, khi các em không còn phải “tất tay” cho một kỳ thi vào lớp 10. Việc phân luồng sớm giúp học sinh lựa chọn con đường phù hợp với năng lực, sở thích và điều kiện kinh tế gia đình. Đồng thời, chương trình đào tạo gắn với thực hành, thực tập tại doanh nghiệp sẽ giúp người học sớm hình thành kỹ năng nghề, tăng khả năng tìm việc làm sau tốt nghiệp.
Ghi nhận của phóng viên trong những ngày cuối học kỳ I năm học 2025-2026 tại một số trường THCS và trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên trên địa bàn Hà Nội, câu chuyện lựa chọn con đường học tập sau lớp 9 đã bắt đầu được phụ huynh và học sinh bàn thảo sớm hơn, kỹ lưỡng hơn so với các năm trước. Bà Trần Thị Hà, phụ huynh có con chuẩn bị vào lớp 9 (phường Hai Bà Trưng, Hà Nội) chia sẻ: “Trước đây, cả nhà tôi đều rất căng thẳng vì kỳ thi vào lớp 10. Nay có thêm lựa chọn trung học nghề, chúng tôi có thể cùng con cân nhắc lộ trình phù hợp, không còn tâm lý “trượt lớp 10 là bế tắc” như trước!”.
Đại diện Cục Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết, việc bổ sung bậc trung học nghề là một bước đi mang tính chiến lược nhằm giải quyết căn cơ bài toán phân luồng học sinh sau THCS. “Khi trung học nghề được xác định ngang cấp với THPT, học sinh và phụ huynh sẽ có thêm một lựa chọn hợp pháp, bình đẳng, thay vì mặc định chỉ có con đường vào lớp 10 THPT như trước”, đại diện Cục nhấn mạnh.
Theo kế hoạch của Bộ Giáo dục và Đào tạo, giai đoạn 2025-2026 được xác định là giai đoạn chuẩn bị, tập trung xây dựng khung pháp lý, chương trình đào tạo chuẩn, tiêu chuẩn cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên và các điều kiện bảo đảm chất lượng. Đây được xem là giai đoạn “đặt móng”, nhằm tránh tình trạng triển khai vội vàng, chồng chéo với các loại hình đào tạo hiện có.
Từ năm 2026 đến 2030, chương trình trung học nghề sẽ chính thức được triển khai và tuyển sinh khóa đầu tiên trên phạm vi toàn quốc tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp đủ điều kiện. Đến năm 2030, cơ quan quản lý sẽ tổ chức đánh giá tổng thể mô hình, dựa trên các tiêu chí như tỷ lệ học sinh nhập học, tỷ lệ tốt nghiệp, tỷ lệ có việc làm, mức độ hài lòng của người học và doanh nghiệp, từ đó tiếp tục điều chỉnh, hoàn thiện.
Theo định hướng thiết kế, trung học nghề có thời gian đào tạo dự kiến ba năm, với tổng thời lượng khoảng 3.300 giờ. Trong đó, khoảng 1.500 giờ dành cho khối kiến thức văn hóa THPT cốt lõi; 300 giờ cho các môn học chung bắt buộc như chính trị, pháp luật, quốc phòng - an ninh; và khoảng 1.500 giờ cho các môn học, mô-đun nghề.
Điểm đáng chú ý là các môn văn hóa không được dạy tách rời mà được thiết kế theo hướng lồng ghép với chuyên môn nghề, giúp học sinh nhận thấy rõ ý nghĩa thực tiễn của kiến thức học tập. Chương trình cũng được tổ chức học đan xen văn hóa và nghề theo từng học kỳ, thay vì dồn toàn bộ môn văn hóa vào một giai đoạn. Cách tổ chức này nhằm tránh tình trạng quá tải, nhàm chán - một trong những nguyên nhân khiến học sinh bỏ học hoặc mất động lực ở các mô hình đào tạo nghề trước đây.
Khi thị trường lao động cần thêm “dòng nhân lực” mới
Dưới góc nhìn thị trường lao động, nhiều chuyên gia cho rằng, trung học nghề là giải pháp quan trọng nhằm cơ cấu lại nguồn nhân lực theo hướng thực chất hơn. TS Lê Minh, chuyên gia lao động - việc làm, nhận định: “Trong bối cảnh doanh nghiệp đang thiếu lao động có kỹ năng, việc đào tạo nghề sớm, bài bản từ bậc trung học sẽ giúp rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và sử dụng lao động”.
Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực sản xuất công nghiệp, dịch vụ kỹ thuật, logistics, du lịch - nhà hàng - khách sạn, đang thiếu hụt nghiêm trọng lực lượng lao động có kỹ năng nghề ở trình độ trung cấp, trong khi lại dư thừa lao động có bằng cấp nhưng hạn chế về kỹ năng thực hành. Nhân lực học trung học nghề, với thời lượng thực hành chiếm tỷ trọng lớn và được tiếp cận nghề nghiệp từ sớm, được kỳ vọng sẽ bổ sung kịp thời cho phân khúc lao động đang “khát” này.
Một lợi thế rõ nét của người học trung học nghề là khả năng rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và sử dụng lao động. Thay vì phải mất thêm thời gian và chi phí đào tạo lại, doanh nghiệp có thể tiếp nhận lao động đã được làm quen với quy trình sản xuất, tác phong công nghiệp và yêu cầu kỹ thuật cơ bản ngay trong quá trình học. Việc tăng cường gắn kết giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp không chỉ giúp nâng cao chất lượng đào tạo mà còn tạo ra dòng chảy nhân lực ổn định, phù hợp hơn với nhu cầu thực tế của thị trường.
Nhìn rộng hơn, sự tham gia của nhân lực trung học nghề còn góp phần điều chỉnh cơ cấu lao động theo hướng cân đối, từng bước khắc phục tình trạng “thừa thầy, thiếu thợ” vốn đã tồn tại nhiều năm. Khi có thêm một lộ trình học tập - việc làm rõ ràng, học sinh sau lớp 9 không còn bị dồn quá nhiều vào kỳ thi tuyển sinh lớp 10 hay chịu áp lực phải vào bằng được THPT, từ đó giảm bớt sự mất cân đối trong phân luồng và sử dụng nhân lực.
Ths Trần Phương, Hiệu trưởng Trường trung cấp Việt Giao chia sẻ: “Rào cản lớn nhất hiện nay không nằm ở khung pháp lý mà ở nhận thức xã hội. Quan niệm cho rằng, học nghề là “xếp sau” học THPT vẫn tồn tại ở một bộ phận phụ huynh. Trung học nghề không phải là con đường phụ, mà là con đường song song, bình đẳng với THPT. Nhưng để điều đó đi vào thực tế, cần truyền thông mạnh mẽ, giúp phụ huynh và học sinh hiểu đúng, hiểu đủ về giá trị pháp lý và cơ hội việc làm của mô hình này”.
Trường nghề sẵn sàng
Đón đầu chủ trương mới, nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp đã chủ động chuẩn bị các điều kiện cần thiết để triển khai mô hình này khi tuyển sinh chính thức từ năm 2026.
Theo Cục Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên, các trường nghề đã bắt đầu rà soát, thiết kế và tinh chỉnh chương trình đào tạo để phù hợp với định hướng mới của trung học nghề. Theo đó, các chương trình này không chỉ bao gồm kỹ năng nghề chuyên sâu mà còn tích hợp kiến thức văn hóa phổ thông theo hướng lồng ghép, nhằm đáp ứng yêu cầu 3.300 giờ đào tạo theo quy định mới. Điều này đòi hỏi các cơ sở đào tạo phải tập trung xây dựng bài giảng, tài liệu học tập và phương pháp giảng dạy mới phù hợp với cả hai mục tiêu: Văn hóa và nghề nghiệp.
Song song với việc xây dựng chương trình, nhiều trường nghề cũng chú trọng bồi dưỡng năng lực giảng dạy cho đội ngũ giáo viên. Việc này bao gồm cả các khóa đào tạo sư phạm cho giáo viên kỹ thuật và cập nhật kiến thức mới cho giảng viên chuyên ngành, nhằm bảo đảm họ có đủ năng lực giảng dạy theo chương trình tích hợp ngay từ đầu.
Nhằm tạo điều kiện cho học sinh có môi trường thực hành, thực tập sát với thực tế sản xuất, nhiều trường nghề đã thiết lập hoặc củng cố quan hệ hợp tác với doanh nghiệp trong các lĩnh vực sản xuất, dịch vụ, công nghệ. Các doanh nghiệp tham gia hỗ trợ thiết kế chương trình, cung cấp thiết bị thực hành và tiếp nhận học sinh thực tập. Đây là bước chuẩn bị thiết yếu để bảo đảm học sinh ra trường có khả năng thích ứng công việc ngay.
Các trường nghề cũng đang đầu tư nâng cấp phòng thực hành, xưởng nghề, thiết bị dạy học hiện đại để đáp ứng yêu cầu đào tạo kỹ năng nghề theo chuẩn mới. Nhiều cơ sở đã đề xuất kế hoạch mua sắm máy móc thiết bị, xây dựng xưởng thực hành theo tiêu chuẩn ngành nghề, nhằm cải thiện chất lượng đào tạo nghề.
Nhận thức rõ việc thay đổi nhận thức của phụ huynh và học sinh là then chốt để triển khai thành công mô hình giáo dục mới, các trường nghề đã tăng cường hoạt động tư vấn tuyển sinh, truyền thông hướng nghiệp. Các hoạt động này nhằm giải thích điểm mới của trung học nghề như việc học nghề không phải là “kém hơn”, mà là lựa chọn bình đẳng với THPT và nhấn mạnh cơ hội việc làm hay học tiếp sau khi tốt nghiệp.
