Mở rộng cánh cửa xuất khẩu sang Trung Đông và Nam Á nhờ các FTA thế hệ mới

Ngày 12/6, tại Thành phố Hồ Chí Minh, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) đã tổ chức Hội thảo “Cơ hội và giải pháp thúc đẩy xuất khẩu các ngành hàng chủ lực sang thị trường Trung Đông và Nam Á trong bối cảnh các FTA mới”, thu hút sự tham gia của các hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp xuất khẩu và chuyên gia trong lĩnh vực thương mại quốc tế.

FTA thế hệ mới mở ra không gian tăng trưởng mới

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công thương cho biết, Trung Đông và Nam Á từ lâu được đánh giá là những thị trường giàu tiềm năng đối với hàng hóa Việt Nam. Tuy nhiên, phải đến giai đoạn 2024-2026, tiềm năng này mới thực sự được hiện thực hóa thông qua hàng loạt bước tiến quan trọng về thể chế thương mại.

Theo đó, Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam và Israel (VIFTA) đã có hiệu lực từ cuối năm 2024 và bắt đầu triển khai thực thi từ đầu năm 2026. Đặc biệt, Hiệp định Đối tác Kinh tế toàn diện Việt Nam và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (CEPA) chính thức có hiệu lực từ ngày 3/2/2026, trở thành FTA đầu tiên của Việt Nam với một quốc gia thuộc khu vực Vùng Vịnh. Bên cạnh đó, tiến trình chuẩn bị đàm phán Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam và Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) cùng việc rà soát, nâng cấp Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN và Ấn Độ (AITIGA) được kỳ vọng sẽ tiếp tục mở rộng dư địa tiếp cận thị trường cho hàng hóa Việt Nam.

Ông Trần Thanh Hải nhấn mạnh, lần đầu tiên trong lịch sử thương mại, hàng hóa Việt Nam có cơ hội tiếp cận thị trường UAE với mức thuế quan ưu đãi sâu rộng, qua đó mở ra cánh cửa tiến vào khu vực Trung Đông với hơn 400 triệu dân và tổng GDP vượt 4.000 tỷ USD. Theo cam kết trong CEPA, UAE sẽ xóa bỏ thuế quan đối với gần 95% số dòng thuế hàng hóa của Việt Nam. Không chỉ là thị trường tiêu dùng có sức mua lớn, UAE còn được xem là trung tâm trung chuyển hàng hóa quan trọng kết nối Trung Đông, châu Phi và Nam Á.

Các chuyên gia tại hội thảo cho rằng, ưu đãi thuế quan chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ để doanh nghiệp tận dụng thành công các FTA mới chính là khả năng đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật ngày càng khắt khe của thị trường. Đối với CEPA, doanh nghiệp muốn hưởng ưu đãi thuế quan phải tuân thủ đầy đủ các quy định về xuất xứ hàng hóa theo Thông tư số 24/2026/TT-BCT. Trong đó, nhiều sản phẩm phải đáp ứng tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hóa hoặc tỷ lệ giá trị khu vực tối thiểu 35% giá xuất xưởng và có giấy chứng nhận xuất xứ hợp lệ.

Theo ông Trần Thanh Hải, đây là vấn đề tưởng như đơn giản nhưng trên thực tế vẫn còn nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc đáp ứng và chứng minh xuất xứ hàng hóa.

“Đàm phán FTA mới chỉ là bước khởi đầu. Hiệu quả thực sự của các hiệp định phụ thuộc vào khả năng tận dụng của doanh nghiệp. Điều đó đòi hỏi sự chuẩn bị bài bản, từ quy trình sản xuất, truy xuất nguồn gốc đến việc đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu”, ông Hải nhấn mạnh.

Bên cạnh quy tắc xuất xứ, các doanh nghiệp còn phải đối mặt với những yêu cầu đặc thù về tiêu chuẩn kỹ thuật, hệ thống phân phối và tập quán tiêu dùng của từng quốc gia trong khu vực.

Halal trở thành “tấm hộ chiếu” bắt buộc

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm tại hội thảo là các yêu cầu về chứng nhận Halal đối với hàng thực phẩm xuất khẩu. Khu vực Trung Đông và Nam Á hiện là trung tâm của thị trường Halal toàn cầu với quy mô tiêu dùng đã vượt 2.700 tỷ USD trong năm 2024 và tiếp tục tăng trưởng từ 8% đến 9% mỗi năm.

Mặc dù sở hữu nhiều lợi thế về nông sản và thực phẩm, kim ngạch xuất khẩu nông, thủy sản có chứng nhận Halal của Việt Nam sang Trung Đông mới đạt khoảng 700 triệu USD, còn khá khiêm tốn so với tiềm năng thị trường. Các chuyên gia cho biết, tại UAE, chứng nhận Halal không đơn thuần là một lợi thế cạnh tranh mà là điều kiện bắt buộc để sản phẩm được phép lưu thông trên thị trường. Những sản phẩm không có chứng nhận Halal được cơ quan có thẩm quyền của UAE công nhận sẽ không được thông quan.

Tương tự, nhiều quốc gia khác trong khu vực như Saudi Arabia, Indonesia hay Malaysia cũng áp dụng các hệ thống chứng nhận và tiêu chuẩn Halal riêng với quy trình kiểm tra nghiêm ngặt. Nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hệ sinh thái Halal quốc gia thông qua Đề án phát triển ngành Halal đến năm 2030, thành lập Trung tâm Chứng nhận Halal quốc gia và xây dựng hệ thống tiêu chuẩn quốc gia về Halal.

Gia vị Việt Nam khẳng định vị thế tại Trung Đông và Nam Á

Trong số các ngành hàng xuất khẩu chủ lực, hồ tiêu và gia vị được đánh giá là lĩnh vực có nhiều dư địa tăng trưởng tại khu vực Trung Đông và Nam Á. Theo số liệu được công bố tại hội thảo, năm 2025, xuất khẩu hồ tiêu và gia vị của Việt Nam đạt hơn 2,1 tỷ USD, mức cao nhất từ trước đến nay. Riêng trong 5 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng này đạt trên 982 triệu USD, tăng 9,5% so với cùng kỳ năm trước.

Đáng chú ý, Việt Nam hiện chiếm khoảng 60% lượng hồ tiêu nhập khẩu của thị trường Trung Đông và cung cấp tới 90% nhu cầu quế tại khu vực Nam Á, đặc biệt là Ấn Độ và Bangladesh. Với hơn 111.000ha hồ tiêu, khoảng 200.000ha quế, gần 200 doanh nghiệp xuất khẩu cùng hàng trăm nghìn hộ nông dân tham gia sản xuất, Việt Nam đang giữ vị thế là một trong những trung tâm cung ứng gia vị hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu vẫn còn thấp. Việc nâng cao giá trị gia tăng, tăng cường truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các tiêu chuẩn Halal sẽ là yếu tố quyết định khả năng mở rộng thị phần tại các thị trường giàu tiềm năng này.

Bên cạnh cơ hội, các doanh nghiệp cũng được khuyến nghị theo dõi sát những biến động địa chính trị đang diễn ra tại khu vực Trung Đông. Năm 2025, UAE ghi nhận tổng kim ngạch thương mại phi dầu khí đạt hơn 1.030 tỷ USD, tăng gần 25% so với năm trước. Trong đó, hoạt động tái xuất đạt 267 tỷ USD, tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm logistics và trung chuyển hàng hóa hàng đầu khu vực.

Tuy nhiên, những căng thẳng địa chính trị từ đầu năm 2026 đã làm gia tăng chi phí bảo hiểm hàng hải, kéo dài thời gian vận chuyển và ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng toàn cầu. Các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp Việt Nam cần đa dạng hóa tuyến vận tải, sử dụng linh hoạt các cảng trung chuyển, tăng cường áp dụng phương thức thanh toán an toàn như thư tín dụng không hủy ngang (L/C), đồng thời xây dựng mạng lưới nhà phân phối và kho hàng tại UAE để tận dụng vai trò trung tâm logistics của quốc gia này.

Trung Đông và Nam Á đang bước vào giai đoạn mở cửa mạnh mẽ đối với hàng hóa Việt Nam nhờ những FTA thế hệ mới. Đây là thời điểm thuận lợi để doanh nghiệp chuyển từ tư duy xuất khẩu ngắn hạn sang xây dựng chiến lược hiện diện lâu dài, khai thác hiệu quả các lợi thế từ hội nhập kinh tế quốc tế, qua đó nâng cao vị thế hàng Việt trên những thị trường giàu tiềm năng trong tương lai.