Đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu ngày càng cao về chất lượng nguồn nhân lực, công tác dân số đang đứng trước nhiều thời cơ đan xen thách thức.
Những vấn đề lớn của công tác dân số
Việt Nam đang đứng trước những biến động dân số sâu sắc, đó là mức sinh xuống thấp, già hóa dân số diễn ra nhanh, mất cân bằng giới tính khi sinh chưa được kiểm soát… trở thành những “nút thắt”, nếu không được tháo gỡ kịp thời sẽ tác động trực tiếp tới tăng trưởng kinh tế, an sinh xã hội và sự phát triển bền vững của đất nước.
Theo báo cáo của Cục Dân số (Bộ Y tế), năm 2025, công tác dân số tiếp tục được triển khai chủ động, linh hoạt, ổn định từ Trung ương đến địa phương. Đáng chú ý, trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, mạng lưới tổ chức dân số bước đầu được kiện toàn, bảo đảm không bị gián đoạn hoạt động. Nhờ đó, một số chỉ tiêu về công tác dân số đạt kết quả tích cực, như tuổi thọ trung bình của người Việt Nam ước đạt 74,7 tuổi, vượt mục tiêu đề ra… Kết quả này phản ánh nỗ lực không nhỏ của ngành dân số và cả hệ thống chính trị trong chăm sóc sức khỏe nhân dân và kiểm soát các vấn đề dân số.
Tuy nhiên, bên cạnh kết quả đạt được là những thách thức ngày càng bộc lộ rõ nét. Mức sinh thay thế trên phạm vi toàn quốc chưa bền vững, xuất hiện ngày càng rõ nét xu thế mức sinh thấp; gia tăng mất cân bằng giới tính khi sinh; già hóa dân số nhanh, phân bố dân số, quản lý di dân chưa được chú trọng đúng mức. Tại nhiều địa phương, các yếu tố dân số chưa được lồng ghép một cách hệ thống trong hoạch định, thực thi chính sách, kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội...
Cục trưởng Dân số (Bộ Y tế) Lê Thanh Dũng chia sẻ: Tổng tỷ suất sinh năm 2025 đạt 1,93 con/phụ nữ, chưa đạt mức sinh thay thế, cho thấy xu hướng sinh ít con, sinh muộn, kết hôn muộn hoặc không muốn sinh con tiếp tục gia tăng, nhất là tại các đô thị và vùng có mức sinh thấp. Trong khi đó, các chính sách hỗ trợ, khuyến khích sinh đủ hai con chủ yếu mới đang trong giai đoạn xây dựng hoặc thí điểm, chưa đủ tạo chuyển biến. Tốc độ già hóa dân số của Việt Nam thuộc nhóm nhanh nhất thế giới, nhưng hệ thống dịch vụ chăm sóc người cao tuổi chưa theo kịp cả về quy mô lẫn chất lượng. Nguồn lực đầu tư cho công tác dân số còn hạn chế; khả năng khai thác, phân tích dữ liệu dân số chưa đáp ứng yêu cầu hoạch định chính sách dài hạn...
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đình Cử (nguyên Viện trưởng Dân số và các vấn đề xã hội), phân tích một cách toàn diện cho thấy, những khó khăn trong nâng cao chất lượng dân số bắt nguồn từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan. Về khách quan, quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa nhanh đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc gia đình và hành vi sinh sản. Áp lực việc làm, nhà ở, chi phí nuôi dạy con, nhất là tại các đô thị lớn, khiến nhiều cặp vợ chồng trẻ trì hoãn hoặc từ bỏ quyết định sinh con. Trong khi đó, hệ thống an sinh xã hội cho người cao tuổi chưa hoàn thiện càng làm gia tăng lo ngại về gánh nặng chăm sóc trong tương lai.
Về chủ quan, việc chuyển trọng tâm chính sách dân số từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển mặc dù đã được xác định từ Nghị quyết số 21-NQ/TW của Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII (năm 2017), nhưng nhiều chính sách khuyến khích sinh đủ hai con mới dừng ở mức thí điểm, quy mô nhỏ, thiếu sức lan tỏa và chưa tạo được niềm tin lâu dài cho người dân. Bên cạnh đó, công tác lồng ghép yếu tố dân số vào chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội ở một số địa phương còn hình thức, thiếu chiều sâu...
Đầu tư cho công tác dân số là đầu tư cho phát triển bền vững
Trong bối cảnh đó, việc Quốc hội thông qua Luật Dân số đánh dấu bước chuyển mạnh mẽ từ tư duy “kế hoạch hóa gia đình” sang “dân số và phát triển”. Luật tập trung vào những nội dung cốt lõi của công tác dân số hiện nay: Duy trì mức sinh thay thế; giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh; thích ứng với già hóa dân số và dân số già; nâng cao chất lượng dân số... Đáng chú ý, Luật quy định các chính sách của Nhà nước theo hướng mang tính nguyên tắc, định hướng tổng thể, thể hiện các nhóm chính sách vĩ mô, bám sát đường lối của Đảng, tạo hành lang pháp lý cho việc cụ thể hóa các giải pháp đột phá mà Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đề ra. Đây chính là nền tảng để hiện thực hóa mục tiêu nâng cao thể lực, trí lực, tầm vóc và tuổi thọ khỏe mạnh của nhân dân trong giai đoạn phát triển mới.
Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên chia sẻ, năm 2026 sẽ là năm bản lề với việc ban hành đầy đủ các nghị định, thông tư hướng dẫn, hoàn thành trước ngày 15/5/2026. Bên cạnh đó, toàn bộ chương trình, đề án về dân số đến năm 2030 cần được rà soát, điều chỉnh phù hợp Luật Dân số và các nghị quyết mới. Để có thể đưa các nội dung của Luật cũng như các quy định, hướng dẫn vào cuộc sống, các cấp ở địa phương cần kiện toàn Ban Chỉ đạo công tác dân số, giữ ổn định đội ngũ cán bộ chuyên trách và cộng tác viên dân số cơ sở. Bên cạnh đó, đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác dân số, sớm xây dựng cơ sở dữ liệu dân số thống nhất; xây dựng các chính sách hỗ trợ sinh con thực chất, gắn với nhà ở, y tế, giáo dục, việc làm và an sinh xã hội, nhằm giảm áp lực kinh tế đối với các cặp vợ chồng trẻ.
Từ thực tiễn Hà Nội cho thấy, khi có sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị, công tác dân số hoàn toàn có thể đạt được những kết quả rõ nét. Năm 2025, tỷ lệ người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ đạt 89%; sàng lọc trước sinh và sơ sinh đạt 90%; tỷ lệ tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn đạt 85%; tỷ số giới tính khi sinh được kiểm soát ở mức 110 trẻ trai/100 trẻ gái. Phó Giám đốc Sở Y tế Hà Nội Trần Văn Chung cho biết, việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp không làm gián đoạn mà còn tạo điều kiện để công tác dân số được triển khai hiệu quả hơn. Những kết quả này là minh chứng sinh động cho quan điểm “đầu tư cho công tác dân số là đầu tư cho phát triển bền vững”. Đây cũng chính là chủ đề Ngày Dân số Việt Nam (26/12).
Hưởng ứng Ngày Dân số Việt Nam năm nay, Hà Nội đang triển khai nhiều hoạt động cụ thể, như: Tuyên truyền nhằm lan tỏa tinh thần quyết tâm của cả hệ thống chính trị trong triển khai các chính sách dân số trong tình hình mới, bảo đảm công tác dân số và phát triển trên địa bàn Thủ đô. Các mục tiêu dân số bám sát các chủ đề, từ “khuyến khích các cặp vợ chồng và cá nhân sinh con, sinh đủ hai con”, đến “đưa tỷ số giới tính khi sinh về mức cân bằng tự nhiên”, “nâng cao chất lượng dân số góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực”…
Với nguyên tắc lấy con người làm trung tâm, Luật Dân số và Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị đã xác lập rõ định hướng chiến lược. Với quyết tâm chính trị cao, giải pháp đồng bộ, sự tham gia của toàn xã hội sẽ là nền tảng vững chắc cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.
