Gian lận thương mại cản trở tiến trình phát triển kinh tế số
Hiện nay, tình trạng gian lận thương mại tại Việt Nam đang diễn biến phức tạp. Gian lận không chỉ xuất hiện ở thị trường truyền thống mà còn lan rộng trên các sàn thương mại điện tử, nơi hàng nghìn gian hàng lợi dụng mạng xã hội và những người có tầm ảnh hưởng để quảng bá sản phẩm kém chất lượng.
Theo Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia, năm 2025 tính đến nay đã có khoảng 34.000 vụ vi phạm về hàng giả và gian lận thương mại bị phát hiện. Những hệ lụy của hoạt động này là nghiêm trọng, làm mất niềm tin người tiêu dùng, gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp chân chính và khiến Nhà nước thất thu thuế. Điều này dẫn đến thị trường nội địa bị méo mó, cạnh tranh không lành mạnh, cản trở tiến trình phát triển kinh tế số. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa Nhà nước - Doanh nghiệp - Hiệp hội trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm định hướng, quản lý và phát triển hoạt động thương mại điện tử theo hướng minh bạch, trách nhiệm và bền vững.
Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng mô hình quản lý hiệu quả đối với hoạt động truyền thông số cần dựa trên nguyên tắc kết hợp giữa ba bên: Nhà nước - Doanh nghiệp - Hiệp hội. Mô hình liên kết này hướng tới mục tiêu xây dựng thị trường minh bạch, cạnh tranh lành mạnh và phát triển bền vững. Trong đó, nhà nước đóng vai trò chủ thể định hướng và điều tiết, ban hành chính sách, pháp luật, tiêu chuẩn và cơ chế kiểm tra, giám sát, bảo đảm tính công khai, minh bạch của thị trường. Nhà nước cũng đóng vai trò điều phối và thúc đẩy hợp tác liên ngành, kết nối với doanh nghiệp và các hiệp hội trong chia sẻ thông tin, giám sát thị trường, cũng như triển khai các giải pháp công nghệ tiên tiến như: AI, blockchain, mã QR, RFID nhằm truy xuất nguồn gốc, phát hiện hàng giả, hàng kém chất lượng.
Doanh nghiệp là chủ thể trung tâm của thị trường, có trách nhiệm tuân thủ pháp luật, minh bạch thông tin, chủ động phòng chống gian lận và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Đồng thời, doanh nghiệp cũng là lực lượng thực thi trực tiếp, góp phần lan tỏa các giá trị đạo đức nghề nghiệp, văn hóa kinh doanh.
Hiệp hội giữ vai trò cầu nối và điều phối trung gian, gắn kết giữa Nhà nước và doanh nghiệp. Đây là nơi tập hợp tiếng nói chung của cộng đồng doanh nghiệp, truyền đạt phản hồi chính sách, đồng thời triển khai đào tạo, truyền thông, hỗ trợ kỹ thuật và xây dựng bộ quy tắc ứng xử nghề nghiệp cho các cá nhân, tổ chức tham gia hệ sinh thái số.
Sự phối hợp nhịp nhàng giữa ba chủ thể không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo ra một cơ chế tự điều tiết linh hoạt, góp phần hình thành môi trường kinh doanh minh bạch, trách nhiệm và đáng tin cậy trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia. Lấy thí dụ từ kinh nghiệm thực tiễn tại một số nước, Thạc sỹ Kiều Công Thược, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Quỹ Khởi nghiệp Sáng tạo Việt Nam (VNFund) cho biết: Tại Trung Quốc, việc quản lý của những cá nhân có tầm ảnh hưởng trên mạng xã hội được thực hiện thông qua các quy định nghiêm ngặt về nội dung và đạo đức nghề nghiệp, kết hợp chế tài mạnh mẽ, thậm chí truy cứu hình sự đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng. Tại Hàn Quốc cũng triển khai cơ chế xã hội hóa giám sát, trong đó các hiệp hội nghề nghiệp và cộng đồng người dùng tham gia phản biện, đánh giá và tẩy chay các hành vi thiếu chuẩn mực.
Tại Việt Nam, dù công tác quản lý hoạt động thương mại điện tử đã đạt được nhiều kết quả tích cực, song việc hình thành và vận hành mô hình liên kết “Nhà nước - Doanh nghiệp - Hiệp hội” vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức đa chiều. Theo Thạc sĩ Kiều Công Thược, có ba vấn đề nổi bật cần được nhìn nhận rõ, đó là các thủ đoạn gian lận thương mại ngày càng tinh vi, kết hợp giữa công nghệ số và tâm lý người tiêu dùng, khiến cơ quan quản lý khó phát hiện và xử lý kịp thời. Nguồn lực con người và hạ tầng kỹ thuật của nhiều cơ quan chức năng còn hạn chế, trong khi tốc độ phát triển của nền tảng số vượt xa khả năng giám sát truyền thống. Hệ thống pháp lý và cơ chế phối hợp giữa nhà nước, doanh nghiệp và hiệp hội vẫn thiếu đồng bộ; nhiều quy trình còn chồng chéo, chưa có cơ chế chia sẻ dữ liệu, thông tin và phân định rõ trách nhiệm giữa các bên.
Xây dựng hệ sinh thái truyền thông số lành mạnh, bền vững
Liên kết chặt chẽ Nhà nước - Doanh nghiệp - Hiệp hội chính là giải pháp nền tảng giúp củng cố niềm tin xã hội, bảo vệ thị trường và thúc đẩy thương mại điện tử phát triển lành mạnh. Để phát triển bền vững hoạt động thương mại điện tử, ông Phạm Minh Hiếu, chuyên gia công nghệ truy xuất nguồn gốc TrueData cho rằng, cần kết hợp giữa hành lang pháp lý, công nghệ và truyền thông xã hội có trách nhiệm.
Mô hình liên kết “ba nhà” dựa trên nguyên tắc đồng quản trị, đồng trách nhiệm và đồng lợi ích, hướng tới mục tiêu xây dựng thị trường minh bạch, cạnh tranh lành mạnh và phát triển bền vững. Khi “công nghệ minh bạch - thị trường minh bạch - niềm tin minh bạch” sẽ tạo nền tảng để thương mại điện tử phát triển.
Theo Thạc sĩ Kiều Công Thược, cần xây dựng văn hóa truyền thông minh bạch, chương trình “Tín nhiệm người ảnh hưởng” và cơ chế chứng nhận nghề nghiệp. Doanh nghiệp cần chủ động kiểm soát nội dung quảng bá, minh bạch hợp đồng, còn hiệp hội đóng vai trò cầu nối, đào tạo, hỗ trợ kỹ thuật.
Trước những thách thức đặt ra, các chuyên gia cho rằng cần triển khai đồng bộ bốn nhóm giải pháp trọng tâm. Trước tiên, nhà nước cần hoàn thiện khung pháp lý, ban hành tiêu chuẩn về đạo đức nghề nghiệp, quảng cáo và thương mại điện tử; đồng thời thiết lập kênh phản ánh, xử lý vi phạm trực tuyến nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và tốc độ phản ứng chính sách.
Doanh nghiệp phải chủ động xây dựng hệ thống kiểm soát nội dung, minh bạch hợp đồng với các cá nhân có tầm ảnh hưởng, ứng dụng công nghệ số để giám sát quảng cáo trá hình và bảo vệ uy tín thương hiệu.
Các hiệp hội cần phát huy vai trò cầu nối, tổ chức đào tạo, tư vấn pháp lý, hỗ trợ kỹ thuật và xây dựng bộ quy tắc ứng xử nghề nghiệp cho cộng đồng sáng tạo nội dung trên môi trường mạng.
Cuối cùng, cần đẩy mạnh truyền thông cộng đồng và hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia tiên tiến, qua đó củng cố niềm tin xã hội và tạo nền tảng cho thị trường thương mại điện tử phát triển minh bạch, bền vững.
Mô hình liên kết Nhà nước - Doanh nghiệp - Hiệp hội trong quản lý hoạt động của cá nhân có sức ảnh hưởng trên môi trường mạng là hướng đi phù hợp nhằm bảo đảm cân bằng giữa phát triển và kiểm soát, giữa tự do sáng tạo và trách nhiệm xã hội. Các chuyên gia công nghệ cho biết, để đạt được hiệu quả, cần hoàn thiện pháp luật về quảng cáo và thương mại điện tử; thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành giữa các bộ, ngành và hiệp hội nghề nghiệp; tăng cường ứng dụng công nghệ số (AI, blockchain) trong giám sát nội dung và phát hiện gian lận; nâng cao năng lực, đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ những người có sức ảnh hưởng trên môi trường mạng thông qua đào tạo và chứng nhận nghề nghiệp.
Có thể thấy, sự phối hợp đồng bộ giữa “ba nhà” không chỉ giúp kiểm soát rủi ro mà còn góp phần xây dựng hệ sinh thái truyền thông số lành mạnh, bền vững, củng cố niềm tin xã hội và thúc đẩy kinh tế số Việt Nam phát triển ổn định trong dài hạn.
