Nhận diện rõ hệ giá trị cốt lõi để xây dựng mô hình phát triển mới, tỉnh Quảng Ninh đang nỗ lực hướng đến mục tiêu đưa Yên Tử trở thành đô thị Di sản độc bản, nơi hội tụ, lan tỏa các giá trị di sản thành động lực phát triển bền vững.
Trải qua nhiều thế kỷ, Yên Tử không chỉ là đất Tổ của Phật giáo Việt Nam mà còn là không gian lịch sử-văn hóa đặc biệt gắn với triều đại nhà Trần và những giá trị tinh thần trường tồn của văn minh Đại Việt. Kỳ vĩ, linh thiêng và huyền bí, Yên Tử được xem là miền phúc địa của dân tộc, nơi hội tụ cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ cùng những lớp trầm tích văn hóa, lịch sử nghìn năm. Ngày 12/7/2025, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới đã tạo bước ngoặt quan trọng, mở ra một giai đoạn phát triển mới, đồng thời đặt ra yêu cầu cao đối với công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển bền vững.
Trải qua nhiều thế kỷ, Yên Tử không chỉ là đất Tổ của Phật giáo Việt Nam mà còn là không gian lịch sử-văn hóa đặc biệt gắn với triều đại nhà Trần và những giá trị tinh thần trường tồn của văn minh Đại Việt.
Bí thư Đảng ủy phường Yên Tử Bùi Hoàng Giang cho biết: “Địa phương xác định phát triển, bảo tồn di sản là nền tảng văn hóa, là cốt lõi; kinh tế di sản là động lực, con người và thiên nhiên là trung tâm của phát triển bền vững. Từ đó xây dựng Yên Tử trở thành đô thị của di sản, do di sản, vì di sản, cùng di sản, bằng di sản, là di sản; hướng tới mục tiêu trở thành một đô thị di sản tiêu biểu của Việt Nam, khu vực và quốc tế, xứng tầm là phúc địa nghìn năm, từng bước đóng góp vào lộ trình đề nghị UNESCO công nhận Phật hoàng Trần Nhân Tông là Danh nhân văn hóa thế giới vào năm 2058”.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam cho rằng: “Về lâu dài, Yên Tử cần được xây dựng thành một “thành phố di sản” với tầm nhìn rộng mở và tương xứng với giá trị đặc biệt và phải bảo tồn tuyệt đối di sản, coi đó là “hồn cốt” của đô thị. Yên Tử không nên chỉ được nhìn nhận ở quy mô một đơn vị hành chính, mà phải hướng đến phát triển với tầm nhìn rộng mở và tương xứng với giá trị đặc biệt của khu vực này. Điều đó cần có các giải pháp căn cơ, hài hòa, bền vững trong bảo tồn và phát triển, tránh làm ảnh hưởng, tổn hại đến di sản thì khi đó mới có thể giữ được vị thế, xây dựng một đô thị di sản đúng nghĩa”.
Phường Yên Tử có vị trí đặc biệt thuận lợi, giáp ranh với thành phố Hải Phòng, tỉnh Bắc Ninh, kết nối với Thủ đô Hà Nội mở ra tiềm năng lớn để trở thành một cực phát triển mới của tỉnh và khu vực. Vì vậy, việc nghiên cứu mô hình phát triển đô thị di sản Yên Tử phù hợp với các chuẩn mực quốc tế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ đối với phường Yên Tử mà còn đối với tỉnh Quảng Ninh và khu vực.
Ông Kavivath Chhay, Giám đốc sáng tạo Công ty TNHH MTV Giải pháp Di sản và Bảo tàng Việt Nam cho biết: “Việc xây dựng thương hiệu cho di sản Yên Tử cần được tiếp cận một cách thận trọng và khác biệt. Đồng thời cần kết nối giữa quy hoạch đô thị, việc phát triển thành một sản phẩm cụ thể, tuy nhiên, điều này cũng đặt ra thách thức lớn, bởi nơi này giữ vai trò hết sức quan trọng đối với bản sắc của Việt Nam, có ý nghĩa đặc biệt về mặt tôn giáo và có tiềm năng rất lớn để phát triển du lịch, không giống với bất kỳ nơi nào khác”.
Từ các quan điểm thống nhất nhận thức về Yên Tử như một không gian di sản sống, nơi hội tụ các giá trị lịch sử, văn hóa, tâm linh và sinh thái. Các chuyên gia, nhà khoa học đã tập trung định hình cấu trúc không gian phát triển đô thị di sản Yên Tử theo hướng tích hợp, lấy trải nghiệm di sản-tri thức-sáng tạo làm trung tâm, gắn với Hành lang Di sản Đông A như một trục kết nối lịch sử- văn hóa-sáng tạo xuyên suốt. Đây sẽ là nền tảng để hình thành một “bảo tàng sống” quy mô lớn, nơi di sản không chỉ được bảo tồn, mà còn được tái hiện, lan tỏa và tiếp tục sáng tạo trong đời sống đương đại.
Giáo sư danh dự Đại học Waseda Shigeru Satoh cho rằng: “Xây dựng Yên Tử trở thành đô thị di sản là hạt nhân gắn kết hành lang di sản của địa phương phải bám sát các nội dung trong khuyến nghị của UNESCO, điều này không chỉ góp phần bảo tồn giá trị di sản, mà còn tạo động lực để di sản phát triển bền vững”.
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh và động lực phát triển quốc gia. Nghị quyết số 80-NQ/TW (ngày 7/1/2026) của Bộ Chính trị xác lập văn hóa là trụ cột phát triển quốc gia bền vững. Các nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị đã góp phần hình thành không gian, chính sách đồng bộ và toàn diện. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh lần thứ XVI (2025-2030) xác định kinh tế di sản là đột phá chiến lược trong giai đoạn phát triển mới.
Vừa qua, tại hội nghị khoa học “Tham vấn chuyên gia về định hướng phát triển đô thị di sản Yên Tử”, các nhà khoa học, chuyên gia và chính quyền địa phương đã đưa ra tầm nhìn, quan điểm, mục tiêu phát triển nhằm xây dựng Yên Tử trở thành đô thị di sản tầm cỡ quốc tế vào năm 2045; từng bước đóng góp vào lộ trình đề nghị UNESCO vinh danh Phật hoàng Trần Nhân Tông là Danh nhân văn hóa thế giới vào năm 2058. Mục tiêu tổng thể là xây dựng Đại phúc địa Yên Tử-Đông Triều-Bạch Đằng-Quảng Yên thành mô hình đô thị di sản cộng sinh kiểu mẫu của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, trong đó bảo tồn giá trị nổi bật toàn cầu gắn với phát triển kinh tế-xã hội trong một hệ sinh thái bền vững, có bản sắc và được quản trị minh bạch.
Các chuyên gia cho rằng, để thực hiện nhiệm vụ này, trước hết cần lập kế hoạch quản lý di sản thế giới cho Quần thể Di sản Thế giới Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc theo chuẩn UNESCO; xây dựng quy chế quản lý kiến trúc, cảnh quan và không gian đô thị di sản; hệ thống giao thông xanh đa phương tiện liên vùng...
Mục tiêu hướng đến xây dựng thành công Yên Tử trở thành đô thị di sản độc bản không chỉ có ý nghĩa và lan tỏa các giá trị văn hóa riêng của Quảng Ninh, mà còn trở thành một hình mẫu phát triển mới của Việt Nam-nơi văn hóa, con người và thiên nhiên được đặt ở vị trí trung tâm, cùng cộng sinh trong một hệ sinh thái bền vững.
Từ những định hướng chiến lược, cách tiếp cận khoa học, sự đồng thuận giữa các nhà quản lý, chuyên gia, cộng đồng, con đường đưa Yên Tử trở thành một đô thị di sản độc bản không chỉ là mục tiêu, mà đang dần hình thành như một tiến trình có cơ sở và khả năng hiện thực cao. Ở đó, di sản không còn là “ký ức quá khứ” mà trở thành nền tảng sống động, dẫn dắt phát triển, kiến tạo không gian văn hóa-sáng tạo và lan tỏa giá trị ra toàn cầu.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia chia sẻ: “Xây dựng đô thị di sản không phải là tạo ra một “đô thị nén” mà là tạo ra không gian văn hóa để bảo tồn các di sản nghìn đời. Vì vậy, cần nhận diện đúng tiềm năng và các tài nguyên, thế mạnh của di sản để xây dựng đô thị trên nguyên tắc bảo vệ tuyệt đối vùng lõi của di sản. Đô thị di sản chỉ có thể thành công nếu như tạo được các giá trị phát triển khác biệt và vượt trội so với các di sản khác”.
Mục tiêu hướng đến xây dựng thành công Yên Tử trở thành đô thị di sản độc bản không chỉ có ý nghĩa và lan tỏa các giá trị văn hóa riêng của Quảng Ninh, mà còn trở thành một hình mẫu phát triển mới của Việt Nam-nơi văn hóa, con người và thiên nhiên được đặt ở vị trí trung tâm, cùng cộng sinh trong một hệ sinh thái bền vững. Khi đó, di sản Yên Tử sẽ không chỉ là điểm đến của hành hương, du lịch, mà là điểm hội tụ của tri thức, sáng tạo và tinh thần khai sáng - một đô thị di sản độc bản, có giá trị và sức ảnh hưởng trên bản đồ thế giới.
