Sự phân rã cấu trúc truyền thống
Thiết chế gia đình truyền thống với nhiều thế hệ chung sống đang dần nhường chỗ cho sự hiện diện của gia đình hạt nhân quy mô nhỏ. Quy mô hộ gia đình Việt Nam liên tục thu nhỏ, từ bình quân 3,8 người/hộ vào năm 2009 xuống 3,5 người vào năm 2019, và duy trì ở mức 3,6 người vào năm 2024. Hiện nay, mô hình phổ biến nhất là gia đình từ 2 đến 4 người, chiếm tới 62,6% tổng số hộ. Ngược lại, các hộ gia đình đông người (từ 5 người trở lên) chững lại ở mức 25,3%, chủ yếu chỉ còn duy trì đậm nét ở khu vực miền núi phía bắc, Bắc Trung Bộ và Duyên hải Trung Bộ.
Cùng sự thu hẹp quy mô, một hiện tượng xã hội nổi lên mạnh mẽ là sự gia tăng đột biến của “hộ độc thân”. Tỷ lệ này đã tăng liên tục từ 7,2% năm 2009 lên mức kỷ lục 12,1% vào năm 2024. “Làn sóng” sống một mình bộc lộ rõ nhất ở các đô thị sầm uất với tỷ lệ 14,7%, cao hơn hẳn vùng nông thôn là 10,3%, trong đó Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Hồng là hai khu vực dẫn đầu. Một thống kê đáng chú ý là số lượng hộ độc thân do nữ giới làm chủ hộ chiếm tới 58,6%, cao gấp 1,4 lần so nam giới.
Sự rạn nứt của mạng lưới gia đình truyền thống một phần lớn xuất phát từ lực đẩy khổng lồ của làn sóng di cư và đô thị hóa, khi lớp thanh niên rời nông thôn tiến về các thành thị tìm kiếm cơ hội. Bên cạnh đó, áp lực kinh tế và sự thay đổi hệ giá trị sống đang định hình lại quyết định lập gia đình của giới trẻ. Quan niệm truyền thống “kết hôn để ổn định” đã lùi bước trước tư duy “chỉ kết hôn khi tìm được người phù hợp”. Gánh nặng về chi phí sinh hoạt, mua nhà ở và nuôi dạy con cái khiến nhiều người trẻ e ngại, lựa chọn trì hoãn hôn nhân.
Hệ quả là tuổi kết hôn trung bình lần đầu đang tăng phi mã. Nếu suốt 20 năm (1999-2019) tuổi kết hôn chỉ tăng 1,1 tuổi, thì chỉ trong 5 năm (2019-2024), nó đã tăng 2,1 tuổi, chạm mốc 27,3 tuổi. Vào năm 2024, tuổi kết hôn trung bình của nam giới là 29,4 tuổi và nữ giới là 25,2 tuổi. Thậm chí ở Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long, nam giới kết hôn lần đầu đã vượt ngưỡng 30 tuổi. Sự thay đổi vai trò giới cũng góp phần vào bức tranh này. Khi phụ nữ ngày càng độc lập về kinh tế, họ không còn phụ thuộc nhiều vào hôn nhân, kéo theo tỷ lệ ly hôn từ 1,8% năm 2019 lên 2,6% năm 2024. Kết hợp xu hướng kết hôn muộn, tổng tỷ suất sinh của Việt Nam hiện đã giảm sâu xuống 1,91 con/phụ nữ, dưới mức sinh thay thế.
Đối mặt hệ lụy kép
Việc chuyển đổi sang mô hình gia đình hạt nhân mang lại sự linh hoạt cá nhân, nhưng đồng thời đặt xã hội trước những rủi ro chưa từng có. Trước hết là cuộc khủng hoảng chăm sóc người cao tuổi. Khi mạng lưới hỗ trợ truyền thống suy yếu, gia đình hạt nhân thiếu hụt nghiêm trọng cả nguồn lực và thời gian để phụng dưỡng người già tại nhà. Trong khi đó, tốc độ già hóa dân số đang diễn ra chóng mặt với chỉ số già hóa lên tới 60,2% vào năm 2024.
Thách thức tiếp theo là nguy cơ cạn kiệt nguồn nhân lực do tỷ suất sinh suy giảm đe dọa trực tiếp sự phát triển kinh tế. Dự báo, Việt Nam sẽ kết thúc thời kỳ dân số vàng vào năm 2039. Nếu mức sinh tiếp tục giảm, dân số có thể bắt đầu đà tăng trưởng âm sau năm 2054, dẫn đến thiếu hụt lao động trầm trọng. Bên cạnh đó, nguy cơ đổ vỡ cấu trúc hôn nhân do mất cân bằng giới tính khi sinh đang ở mức báo động, đạt 111,4 bé trai/100 bé gái năm 2024. Thực trạng này sẽ dẫn đến dư thừa nam giới trẻ tuổi trong tương lai, gây rạn nứt cấu trúc xã hội. Cuối cùng, việc chia tách hộ gia đình diễn ra mạnh mẽ đẩy tổng số hộ lên hơn 28,1 triệu vào năm 2024, gây áp lực lớn lên hạ tầng đô thị, khiến nhu cầu về nhà ở tăng vọt.
Để gia đình mãi là tổ ấm vững chắc, nhà nước và xã hội cần có những can thiệp chính sách đồng bộ. Trước hết, cần đẩy mạnh truyền thông nhằm khơi dậy giá trị thiêng liêng của gia đình, khuyến khích thanh niên kết hôn trước tuổi 30 và sinh đủ hai con. Song song đó, việc triển khai các gói hỗ trợ kinh tế thiết thực như ưu tiên mua nhà ở xã hội, hỗ trợ tài chính cho các cặp vợ chồng trẻ và gia hạn thời gian nghỉ thai sản là chìa khóa để giải tỏa áp lực cho giới trẻ. Đặc biệt, để đối phó già hóa dân số, việc xây dựng hệ thống an sinh chuyên nghiệp và phát triển mạng lưới chăm sóc người cao tuổi dựa vào cộng đồng là điều kiện tiên quyết góp phần chia sẻ gánh nặng với các gia đình hạt nhân.
Đổi mới không đồng nghĩa với đánh đổi những giá trị cốt lõi của gia đình Việt Nam, mà là tạo điều kiện để các giá trị ấy thích ứng với nhịp sống mới. Bởi suy cho cùng, sức mạnh của một quốc gia không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng, mà còn bằng sự bền vững của từng gia đình và chất lượng của mỗi thế hệ được nuôi dưỡng trong đó.
