Bác sĩ Dũng khuyến cáo, Tết Nguyên đán là thời điểm có nhiều biến động về nhịp sinh học, chế độ dinh dưỡng và các yếu tố môi trường. Đối với nhóm bệnh nhân có tiền sử đột quỵ hoặc có các yếu tố nguy cơ nền như tăng huyết áp, đái tháo đường, rung nhĩ…, đây là giai đoạn tiềm ẩn nhiều nguy cơ tái phát biến cố mạch máu não. Dưới đây là những lời khuyên của các chuyên gia để quản lý biến cố đột quỵ não trong dịp Tết Nguyên đán
Tuân thủ đơn thuốc, kiểm soát yếu tố nguy cơ và duy trì lối sống lành mạnh
Sự xáo trộn trong chế độ ăn uống và sinh hoạt ngày Tết là tác nhân trực tiếp làm mất ổn định huyết áp. Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ độc lập và quan trọng nhất dẫn đến đột quỵ, cả tái phát lẫn mắc mới.
Trong dịp Tết, hai tác nhân chính gây mất kiểm soát huyết áp bao gồm:
Dư thừa natri: Các thực phẩm truyền thống như thịt muối, dưa muối, giò chả, bánh chưng… có hàm lượng natri cao, gây giữ nước trong lòng mạch, làm tăng tiền tải và gia tăng áp lực lên thành mạch vốn đã tổn thương.
Rượu bia, chất kích thích và tình trạng co mạch: Ethanol và các chất kích thích khác gây kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm tăng nhịp tim và co mạch ngoại biên, dẫn đến các cơn tăng huyết áp kịch phát.
Một sai lầm phổ biến là tâm lý “kiêng thuốc” ngày Tết do lo sợ “mất lộc, đen đủi đầu năm” hoặc quên liều vì lịch trình du xuân.
Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Tiến Dũng khuyến nghị: Người bệnh cần duy trì thuốc liên tục, đều đặn hằng ngày, nhằm bảo đảm huyết áp mục tiêu tối ưu dưới 130/80 mmHg.
Đối với bệnh nhân đang sử dụng thuốc kháng kết tập tiểu cầu (Aspirin, Clopidogrel) hoặc thuốc kháng đông (Warfarin, NOACs) để dự phòng nhồi máu não, việc sử dụng rượu bia có thể làm thay đổi chuyển hóa thuốc tại gan, làm tăng tác dụng chống đông, dẫn đến nguy cơ chảy máu tiêu hóa hoặc nghiêm trọng hơn là chảy máu não. Ngược lại, việc quên liều do sinh hoạt xáo trộn sẽ tạo điều kiện hình thành huyết khối tại các vị trí động mạch hẹp hoặc tại tim (ở bệnh nhân rung nhĩ), dẫn đến tắc mạch não cấp tính.
Vì vậy, bác sĩ Tiến Dũng nhấn mạnh, người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngắt quãng, bỏ thuốc, đặc biệt là thuốc hạ áp, thuốc kháng kết tập tiểu cầu hoặc thuốc kháng đông khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Việc ngừng thuốc đột ngột có thể làm gia tăng nguy cơ tái phát đột quỵ hoặc các bệnh lý tim mạch nói chung.
Tháng Giêng thường trùng với các đợt không khí lạnh tăng cường. Dưới góc độ sinh lý học, thời tiết lạnh và nhiệt độ thấp gây co mạch toàn thân để giữ nhiệt, làm tăng sức cản ngoại biên và huyết áp.
Để phòng ngừa hiện tượng co mạch đột ngột, người bệnh cần tránh thay đổi nhiệt độ môi trường quá nhanh. Đặc biệt khi thức dậy vào sáng sớm, nên ngồi lại trên giường vài phút trước khi đứng dậy để cơ thể kịp thích nghi.
Cần bảo đảm chất lượng giấc ngủ. Thức khuya hoặc ngủ không đủ giấc làm gia tăng stress oxy hóa, gây mất ổn định các mảng xơ vữa động mạch, tạo điều kiện hình thành cục máu đông.
Nhận diện dấu hiệu thần kinh khu trú (Quy tắc F.A.S.T)
Đột quỵ não thường không báo trước bằng những cơn đau dữ dội mà biểu hiện qua các khiếm khuyết thần kinh xuất hiện đột ngột. Quy tắc F.A.S.T là “chìa khóa” giúp nhận diện nhanh:
F (Face - Khuôn mặt): Miệng lệch, nhân trung không cân đối khi cười hoặc nói.
A (Arm - Tay): Yếu hoặc liệt vận động một bên cơ thể. Kiểm tra bằng cách yêu cầu bệnh nhân giơ thẳng hai tay ra phía trước; nếu một bên rơi xuống hoặc không thể nâng lên, đây là dấu hiệu cảnh báo.
S (Speech - Ngôn ngữ): Nói ngọng, líu lưỡi hoặc đột ngột không hiểu lời người khác.
T (Time - Thời gian): Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trên, cần coi đây là tình trạng cấp cứu khẩn cấp.
Quy trình xử trí và “thời gian vàng” trong điều trị
Trong cấp cứu đột quỵ, nguyên lý tối thượng là: “Thời gian là não” (Time is Brain). Mỗi phút trôi qua, gần 2 triệu tế bào thần kinh có thể bị mất đi.
Vì thế, trong xử trí ban đầu, cần đặt bệnh nhân nằm nghiêng trên mặt phẳng an toàn, đầu cao khoảng 30 độ để bảo vệ đường hô hấp. Nới lỏng quần áo và ghi nhớ chính xác thời điểm khởi phát triệu chứng. Gọi cấp cứu để vận chuyển bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất.
Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Tiến Dũng khuyến cáo những điều tuyệt đối tránh: Không tự ý cho bệnh nhân uống bất cứ thứ gì, kể cả thuốc (bao gồm thuốc hạ áp hay An cung ngưu hoàng hoàn); không thực hiện các biện pháp dân gian như chích máu đầu ngón tay hay nặn chanh vào miệng. Những việc này làm tăng nguy cơ sặc vào phổi và có thể làm mất cơ hội điều trị đặc hiệu.
Nếu bệnh nhân được đưa đến bệnh viện trong “giờ vàng” (trước 4,5 giờ đối với thuốc tiêu sợi huyết), tỷ lệ hồi phục hoàn toàn và hạn chế di chứng sẽ cao hơn rất nhiều. Người bệnh càng đến sớm, khả năng điều trị thành công càng cao. Không nên vì tâm lý kiêng kỵ đầu năm mà trì hoãn, chậm trễ, dẫn đến hậu quả tàn phế vĩnh viễn như liệt nửa người, mất ngôn ngữ hoặc tử vong.
Dịp Tết là thời gian nghỉ ngơi, nhưng với hệ mạch máu của nhóm người nguy cơ cao, đây lại là thời điểm cần sự kỷ luật và giám sát chặt chẽ nhất. Hãy lắng nghe cơ thể và hành động quyết đoán ngay khi có dấu hiệu bất thường để đảm bảo một mùa Xuân an khang, trọn vẹn.
Nguyên tắc “3 Không” cho bệnh nhân nguy cơ cao ngày Tết
Không ngắt quãng điều trị: Thuốc duy trì là “hàng rào” bảo vệ quan trọng nhất.
Không lạm dụng chất kích thích: Rượu, bia, thuốc lá, thuốc lào và các chất kích thích khác là những tác nhân trực tiếp thúc đẩy biến cố mạch máu.
Không chủ quan với thời tiết: Luôn giữ ấm cơ thể, đặc biệt là vùng đầu và cổ khi ra ngoài trời hoặc khi di chuyển giữa các môi trường có chênh lệch nhiệt độ lớn.
