Nhìn từ hội nghị chung khảo Giải thưởng Sách Quốc gia năm 2025 vừa diễn ra, có thể nhận thấy sự chuyển động khá rõ nét về tiêu chí. Những cuốn sách hay được đặt trong mối tương quan với nhu cầu của xã hội, có sức lan tỏa xã hội, phản ánh kịp thời thực tiễn đất nước và mang những giá trị phổ quát cho cộng đồng. Sự thay đổi này phản ánh nhận thức mới về vai trò của sách trong chiến lược phát triển con người Việt Nam, góp phần định hướng nhận thức xã hội, nuôi dưỡng nhân cách và bồi đắp căn cốt văn hóa dân tộc. Tín hiệu vui là lượng sách tham dự giải năm 2025 tăng mạnh cả về số tên sách và số cuốn, cho thấy sức sống của hoạt động xuất bản đang được khơi dậy, chất lượng nghiên cứu và đầu tư cho sách được nâng lên.
Bên cạnh tín hiệu tích cực, Giải thưởng Sách Quốc gia đang đứng trước kỳ vọng mới từ chính yêu cầu phát triển văn hóa đọc trong bối cảnh hiện nay. Trước hết là ở mức độ bao phủ của giải thưởng. Dù số lượng sách dự giải tăng, nhưng nếu đặt trong tương quan với tổng số đầu sách được xuất bản hằng năm thì phạm vi tiếp cận của giải thưởng vẫn còn khiêm tốn. Tiếp đó là cấu trúc giá trị của các tác phẩm đoạt giải. Thực tế cho thấy, phần lớn tác phẩm đoạt giải cao vẫn đang nghiêng về những công trình có tính hàn lâm sâu sắc, chuẩn mực về học thuật nhưng độ phổ biến trong xã hội chưa rộng. Nếu giải thưởng hướng tới vai trò lan tỏa xã hội thì bài toán dung hòa giữa chiều sâu học thuật và khả năng tiếp cận đại chúng cần được đặt ra rõ ràng hơn như một tiêu chí phát triển dài hạn.
Bên cạnh đó, yêu cầu về chuyển đổi số trong xuất bản và chấm giải. Đến nay, hệ sinh thái ấy chủ yếu vẫn vận hành trên nền tảng sách in, chưa có ấn phẩm điện tử nào được chấm hoàn toàn trên nền tảng điện tử bởi thị trường xuất bản số trong nước hầu như vẫn chưa có những sản phẩm đủ đáp ứng để bước vào không gian giải thưởng. Cùng với đó là trăn trở về đời sống của tác phẩm sau giải thưởng. Việc được vinh danh có tạo nên cú huých cho thị trường, làm thay đổi thói quen trong văn hóa đọc, tác động vào các thiết chế văn hóa hay không… hiện vẫn chưa có định lượng rõ ràng.
Ngoài ra, mức độ tham gia của các chủ thể vẫn chưa đáp ứng với tầm vóc giải thưởng. Không ít đơn vị xuất bản còn thiếu quan tâm trong việc gửi tác phẩm dự giải. Từ phía công chúng, dù cổng thông tin điện tử đã được mở để bạn đọc tham gia đề cử, bình chọn nhưng mức độ hưởng ứng còn khiêm tốn, cho thấy giải thưởng chưa trở thành sự kiện văn hóa được mong đợi, theo dõi và bàn luận rộng rãi.
Cuối cùng, là mức độ quan tâm xã hội dành cho giải thưởng. So với nhiều giải thưởng quốc gia ở các lĩnh vực khác, Giải thưởng Sách Quốc gia vẫn chưa được đặt ở vị trí tương xứng. Từ những điều kỳ vọng, có thể thấy giải thưởng đang đứng trước yêu cầu phát triển mới, đòi hỏi không ngừng nâng cao uy tín chuyên môn, đồng thời tiến tới định hướng lựa chọn tri thức, tạo ra sức lan tỏa thực chất cho đời sống xã hội. Đây vừa là mong đợi của giới xuất bản, cũng là đòi hỏi tất yếu của quá trình văn hóa đọc trong thời đại số.
