Khi đất cần được “chăm sóc” để phát triển bền vững

Tây Nguyên tập trung vào các ngành hàng "tỷ đô" đóng góp quan trọng cho xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, các giống cây trồng này, đặc biệt cây sầu riêng tại đây đang gặp vấn đề nghiêm trọng về nhiễm Cadimi (kim loại nặng độc hại, màu trắng bạc, tồn tại chủ yếu trong quặng kẽm và phân bón (DAP/NPK)) do thói quen bón phân hóa học quá mức trong thời gian dài.

Theo ông Phạm Văn Duy, Chủ tịch Viện Phát triển công nghệ, thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học kỹ thuật Việt Nam, đất là yếu tố quyết định trực tiếp đến năng suất, chất lượng và tính bền vững của cây trồng, cũng như chất lượng nông sản khi đưa ra thị trường. Thực tế, việc nhiều nông sản không thể xuất khẩu được, có thể nói nguyên nhân chủ yếu đến từ chất lượng đất bị tác động.

Ông Duy phân tích, hiện nay, đất canh tác tại Tây Nguyên đang đối mặt với ba vấn đề lớn. Đầu tiên là tình trạng chai hóa đất. Việc lạm dụng quá mức phân bón hóa học, chất kích thích tăng trưởng và đặc biệt là thuốc diệt cỏ đã làm suy kiệt hệ sinh thái đất, khiến các chất hữu cơ bị suy kiệt. Đất bị vôi hóa, kết tủa, làm cho cây trồng không thể hấp thụ dinh dưỡng theo đúng quy trình sinh học tự nhiên.

“Khi đất đã chai hóa, chất lượng nông sản cũng bị ảnh hưởng rõ rệt. Thí dụ, sầu riêng có thể sượng, thậm chí thối ruột từ bên trong”, ông Duy cho hay.

Bên cạnh đó, tình trạng nhiễm kim loại nặng trong đất, đặc biệt là Cadimi, do lạm dụng phân bón hóa học trong thời gian dài mà không có các biện pháp xử lý phù hợp dẫn đến cây trồng sẽ hấp thụ và tích lũy trong sản phẩm nông sản, vì vậy sản phẩm không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu. Hiện nay, không chỉ châu Âu, Bắc Mỹ mà ngay cả thị trường truyền thống như Trung Quốc cũng kiểm soát rất chặt các chỉ tiêu an toàn này.

Một vấn đề lớn của vùng trồng này là vòng đời và thời gian sinh trưởng của cây trồng bị rút ngắn. Khi canh tác theo hướng lạm dụng hóa học, cây có thể cho năng suất nhanh trong ngắn hạn, nhưng tuổi thọ lại giảm mạnh, nhiều cây trồng chỉ còn khoảng 30-50% so với trước đây. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh tế lâu dài của người nông dân. Nhiều loại cây như cây có múi, cà-phê hiện nay đều ghi nhận sự suy giảm đáng kể về thời gian sinh trưởng bền vững.

Chính vì vậy, nếu không có những giải pháp canh tác thông minh và bền vững, nông nghiệp sẽ khó phát triển lâu dài. Không chỉ ảnh hưởng đến năng suất, mà còn tác động trực tiếp đến thương hiệu nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Khi vi phạm các tiêu chuẩn về đất, dư lượng và chất lượng, việc tiếp cận các thị trường, kể cả những thị trường lớn như Trung Quốc, cũng sẽ trở nên ngày càng khó khăn hơn.

“Thực tế, nhiều vườn cây như chanh dây hay sầu riêng khi đưa đi kiểm nghiệm đã bị trả về vì dư lượng thuốc. Không phải vì bà con không biết, mà vì họ buộc phải chọn cách cứu cây trước mắt. Và cái mất lớn nhất không chỉ là một lô hàng, mà là niềm tin từ thị trường quốc tế”, ông Duy nói.

Bên cạnh nhiều vùng đất màu mỡ, có những nơi thiếu nguồn nước, nguồn đất xấu cũng đang là bài toán thách thức với bà con.

Mảnh đất ở xã Ya Lốp, tỉnh Đắk Lắk hưởng trọn cái nóng khô ở gần biên giới Campuchia. Chúng tôi đến trang trại của anh Hà Văn Đức – đại diện Hợp tác xã Nông nghiệp IRV, tỉnh Đắk Lắk. Nhìn một khoảnh đất rộng vài chục héc-ta đang oằn mình vì khô hạn, anh Đức chia sẻ, khu vực này chủ yếu đất cát pha, thuộc nhóm đất xám phù sa cổ.

Một thân một mình từ bắc vô Tây Nguyên, liều mình nhận canh tác 41ha ở vùng đất trơ trọi, khô cằn này, chàng kỹ sư nông nghiệp này đầy tâm tư: “Muốn sản xuất hiệu quả thì bắt buộc phải có quá trình cải tạo đất bài bản, vì đất nghèo dinh dưỡng, hàm lượng hữu cơ thấp. Đồng thời cần hệ thống hạ tầng, đặc biệt là nguồn nước. Nhưng hiện nay hợp tác xã vẫn đang gặp nhiều hạn chế ở những vấn đề này”.

Nỗi niềm này, không chỉ của riêng anh Đức, mà của nhiều bà con đang muốn nâng cao chất lượng sản phẩm xuất khẩu từ việc cải tạo nguồn đất.

Trên hành trình tìm ra một con đường sinh kế bền vững trên vùng đất khô cằn, đất trơ khấc, nghèo dinh dưỡng và độ ẩm, không có nổi ngọn cỏ cho bò ăn, anh Đức mò mẫm tìm hiểu về công nghệ sinh học mới.

Tìm tư vấn trên nhóm Zalo về canh tác nông nghiệp ở Tây Nguyên, khi gửi hình ảnh mảnh đất khô cằn, anh Đức có cơ duyên được chị Thanh Tâm chia sẻ về việc thử cải tạo đất bằng một giải pháp sinh học hữu cơ.

Anh thử nghiệm ở diện tích nhỏ, nửa tin, nửa ngờ. Nhưng kết quả chỉ sau thời gian ngắn khiến cho kỹ sư nông nghiệp này có thêm niềm hy vọng. “Khi sử dụng sản phẩm hữu cơ sinh học Bồ Đề, chỉ sau một thời gian ngắn, đất đã thay đổi màu sắc, chuyển sang màu nâu, tơi xốp hơn. Cây xanh hơn, lá dày và khỏe, màu xanh đậm hơn so với những khu vực không sử dụng”, anh Đức nhoẻn miệng cười.

Xen kẽ giữa những vùng đất khô cằn nứt toác dưới cái nắng 40 độ C, nơi cỏ không mọc nổi, giun đất cũng biến mất, là những khoảng đất đang dần thay đổi. Anh nhìn sự thay đổi ấy mà lòng gieo một niềm hy vọng về một hướng đi mới cho nông nghiệp sạch mà anh đang theo đuổi.

Có hàng trăm héc-ta trồng các loại cây chủ lực ở Tây Nguyên, doanh thu hàng tỷ đồng/năm, anh Đậu Chí Thanh (Chủ nhiệm Hợp tác xã Nông nghiệp hệ sinh thái Đắk Lắk) quyết tâm “khai hoang” một vùng đất cằn cỗi mới nằm phía trên tổ dân phố 5, phường Ea Kao, tỉnh Đắk Lắk. Mảnh đất sỏi đá này vốn chẳng phải ưu ái cho cây ăn trái, nhưng anh Thanh đã đánh liều khởi nghiệp bằng 500 gốc cây chanh leo.

Đắk Lắk tháng 4 vào đỉnh điểm mùa nắng nóng. Giữa hơn 2ha chanh leo tại phường Ea Kao (Đắk Lắk), sáng sớm đã chói chang nắng gắt. Anh Đậu Chí Thanh cùng công nhân tất bật thu hoạch để kịp giao hàng.

Đón chúng tôi tại vườn, anh Thanh tranh thủ bứt những lá cây khô tâm sự, anh có nhiều lựa chọn tốt hơn, nhưng anh lại chọn đất xấu vì muốn thử thách giới hạn của nông nghiệp và nếu làm được trên đất xấu, thì mô hình đó mới có thể áp dụng cho số đông. “Đất tốt thì ai làm cũng dễ có kết quả. Nhưng đất khó mà làm được, thì đó mới là giá trị thật. Tôi không đi tìm sự dễ dàng, tôi đi tìm một mô hình có thể nhân rộng cho nông dân”, anh tâm sự.

Nhìn từ xa, giàn chanh leo phủ xanh cả triền đồi. Nhưng nếu đi sâu vào từng khu vực, có thể thấy sự khác biệt rõ rệt: có nơi cây phát triển bình thường, có nơi quả nhỏ, còi cọc. Đặc biệt ở khu vực đất xấu nhất, trơ sỏi đá, nghèo hữu cơ lại là nơi cây phát triển tốt nhất. Đây chính là khu vực đang được anh thử nghiệm sản phẩm hữu cơ sinh học.

Anh Thanh tâm sự, trước đây, khi chưa dùng giải pháp sinh học, anh gặp rất nhiều khó khăn. Đất ở đây nghèo, nước nhiễm phèn nặng, không thể trồng cây ăn trái. Cây dễ bị nấm bệnh và côn trùng tấn công. Đất thì chai cứng, thoát nước kém, rễ phát triển yếu. Cây không ổn định, năng suất cũng không cao, trái không đều. Bài toán khó nhất với người nông dân là làm sao giữ được nguyên tắc “không hóa chất” mà vẫn sống được bằng nông nghiệp.

Dẫn chúng tôi đi dọc triền đồi, anh chia sẻ, ở mảnh đất này, nếu không có công nghệ thì gần như không có gì để khai thác vì đất cằn cỗi. Vì thế, khi những nơi khác còn đang thử nghiệm, thăm dò, thì anh Thanh đã ngay lập tức áp dụng sản phẩm hữu cơ sinh học Bồ Đề trên vùng trồng rộng.

Anh rạng rỡ nói về sự thay đổi bất ngờ trên vùng đất cằn khô vốn chỉ trồng bạch đàn này, rằng đất bắt đầu tơi xốp trở lại, có “sự sống”. Rễ cây khỏe hơn, phát triển mạnh từ bên trong. Sâu bệnh giảm đi rõ rệt, không cần can thiệp nhiều như trước. Anh đã tìm thấy một hướng đi mang lại năng suất, lợi nhuận cao cho farm của mình, và lan tỏa với bà con trong vùng.

Một trong những cây trồng chủ lực, mang lại nguồn lợi nhuận hàng triệu đô cho Tây Nguyên chính là sầu riêng. Tuy nhiên, vài năm qua, ngành sầu riêng Tây Nguyên đang chịu nhiều thiệt hại trong xuất khẩu vì dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Thực tế cho thấy đã có nhiều trường hợp sầu riêng xuất khẩu bị cảnh báo và trả về do nhiễm cadimi, trong đó nguyên nhân chính được xác định liên quan đến đất trồng và quy trình canh tác.

Giai đoạn 2023–2024, khoảng 30 lô sầu riêng Việt Nam xuất sang Trung Quốc bị cảnh báo do hàm lượng Cadimi vượt ngưỡng cho phép. Đến năm 2025, tình trạng nhiều lô hàng, thậm chí số lượng lớn container bị trả về với cùng nguyên nhân. Các chuyên gia nhận định Cadimi có thể tích tụ trong đất từ phân bón và môi trường canh tác, sau đó được cây hấp thụ và tồn dư trong quả, dẫn đến không đáp ứng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm của thị trường nhập khẩu.

Nỗi niềm này, khiến cho nhiều chủ vườn đau đáu, tìm cho mình loại phân bón mới, sản phẩm hữu cơ sinh học mới để làm hồi sinh vùng trồng, làm tăng năng suất.

Chúng tôi tìm đến một vùng trồng sầu riêng có diện tích khoảng 2ha, với tổng số từ 400 đến 500 cây. Anh Ma Hoa đang “rung chuông vàng” (rung cho rụng bớt hoa để cây đậu trái tốt hơn). Anh chỉ cho chúng tôi xem những gốc rễ bị nấm, ẩm rễ và vàng lá, cây suy kiệt dinh dưỡng.

Trong nhiều bài toán kỹ thuật để “cứu” cây đang cho vụ tốt, anh sử dụng sản phẩm hữu cơ sinh học Bồ Đề thử nghiệm cùng một số loại thuốc khác. Anh Ma Hoa cho biết, mục đích chính của việc sử dụng các chế phẩm, bao gồm cả Bồ Đề, là nhằm phục hồi cây và cải thiện năng suất. Sản phẩm hữu cơ sinh học này được sử dụng dưới cả hai hình thức: tưới gốc và phun lá.

“Tôi sử dụng xem giải pháp hỗ trợ cải tạo đất và duy trì sức khỏe cây trồng ra sao. Sau một thời gian áp dụng, các cây có dấu hiệu phục hồi nhất định, tuy nhiên còn cần phải đánh giá thêm”, anh Ma Hoa nói.

Lật lại những bức ảnh cũ, anh chỉ cho xem thời điểm gốc cây khô mục, vỏ bong tróc, đục lỗ chỗ, lá đổi màu. Thế nhưng, ngay trước mắt chúng tôi lúc này là một khung cảnh hoàn toàn khác. Những gốc sầu được tưới sản phẩm hữu cơ sinh học Bồ Đề đang dần hồi sinh, đất quanh gốc tơi xốp, sẫm màu trở lại, lá trổ xanh dày và hoa buông dày trên cành.

Những vấn đề về đất canh tác ở Tây Nguyên đang cho thấy một thực tế: nông nghiệp không thể phát triển bền vững nếu nền tảng đất đai bị suy yếu. Từ thực trạng đến những mô hình thử nghiệm cải tạo, vẫn còn nhiều câu hỏi đặt ra về hiệu quả lâu dài và hướng đi phù hợp cho từng vùng trồng.