Không chỉ phong phú về hiện vật, Bảo tàng Hà Nội đang có những cách thức khiến hiện vật “thoát khỏi” các hộp trưng bày, những hoạt động trao truyền di sản, thúc đẩy sáng tạo cho cộng đồng.
Hiện vật “thoát khỏi” tủ trưng bày
Công chúng đến Bảo tàng Hà Nội (phường Từ Liêm, Thành phố Hà Nội) những ngày này bị thu hút bởi không gian nghệ thuật “Chiến tranh và hòa bình”. Đó là một khung thép lớn, nơi những mảnh vỏ máy bay từng chở bom đạn trong chiến tranh được treo lơ lửng, chúng như “hóa thân” thành những đám mây trôi; những quả bom mang theo cái chết nghiệt ngã lại nằm giữa màu xanh của cỏ cây, hoa lá. Có khách tham quan đặt hoa vào giữa những mảnh bom. Tại không gian này còn có phiên bản tác phẩm phù điêu phi công Mỹ John McCain bị bắt tại hồ Trúc Bạch (Hà Nội) năm 1967, có hình ảnh giàn hoa sen và những dải lụa đa sắc - biểu tượng của hòa bình, tái sinh. Những mảnh xác máy bay, vỏ bom vốn là những hiện vật gốc được lưu giữ tại Bảo tàng.
Ở một khu vực khác, ai cũng ngạc nhiên khi bước vào không gian giới thiệu di chỉ khảo cổ Vườn Chuối (xã Hoài Đức, Thành phố Hà Nội), một trong những di chỉ quan trọng bậc nhất nước ta. Toàn bộ không gian mang màu nâu đỏ, xù xì, khách tham quan đi qua một lối đi tựa như đường hầm dưới lòng đất để bước vào phòng trưng bày chính. Ở đó, không chỉ có hiện vật khảo cổ, những bức ảnh khổ lớn tái tạo không gian của toàn bộ di chỉ, kết hợp những kỹ thuật chiếu hình hiện đại khiến người ta như được bước trong những hố khảo cổ khổng lồ.
Nhân năm Bính Ngọ 2026, những hiện vật của Bảo tàng được bố trí thành câu chuyện về hình tượng ngựa trong lịch sử, mỹ thuật Việt trong một chuyên đề trưng bày. Tiến sĩ, chuyên gia mỹ thuật Trần Hậu Yên Thế nhận định: “Bảo tàng thời hiện đại không chỉ là nơi cung cấp tri thức đơn thuần, mà còn là nơi trao truyền các giá trị, tạo cảm hứng cho cộng đồng thông qua cách “kể chuyện” bằng hiện vật. Tôi cho rằng Bảo tàng Hà Nội đang đổi mới và làm tốt điều này”.
Ngay ở phần mở đầu giới thiệu về thiên nhiên, cách thể hiện của Bảo tàng Hà Nội đã rất khác biệt. Thiên nhiên là “lời mở đầu” cho một câu chuyện dài về quá trình dựng xây, phát triển và tạo nên nét đặc trưng Thăng Long-Hà Nội.
Trong những câu chuyện về lịch sử-văn hóa Hà Nội, có tới bảy hiện vật, nhóm hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia. Nếu ở buổi đầu lịch sử dân tộc, Bảo vật quốc gia nổi bật nhất là Trống đồng Cổ Loa, bộ sưu tập lưỡi cày đồng Cổ Loa, thì ở thời kỳ phong kiến, có thể kể đến bộ sưu tập vũ khí ở Trường Giảng Võ (thời Trần), Long đình gốm Bát Tràng (thế kỷ 17-18)... Trong những Bảo vật quốc gia, nhiều người biết đến là bộ sưu tập vũ khí ở Giảng Võ đường (thế kỷ 15 đến 18, tìm được tại khu vực hồ Ngọc Khánh). Qua bộ sưu tập, giúp người xem biết Hà Nội không chỉ là mảnh đất nghìn năm văn hiến, còn là mảnh đất mang tinh thần thượng võ. Bộ sưu tập cho thấy sự phong phú về chủng loại vũ khí với: Giáo, lao, kiếm dài, kiếm ngắn, câu liêm, đinh ba, pháo lệnh...
Lần đầu tiên đi hết cả bốn tầng Bảo tàng Hà Nội, Phó Giáo sư Từ Thị Loan nhận ra ý nghĩa sâu xa của kiến trúc hình tháp ngược. Đó là càng lên cao, không gian càng mở ra để chúng ta khám phá. Các hiện vật, tư liệu của Bảo tàng Hà Nội được thiết kế để “kể” những câu chuyện một cách sống động, hầu hết được kết hợp giữa hiện vật gốc, hình ảnh, phim tư liệu, máy chiếu... tạo cảm giác thú vị, hấp dẫn cho người xem. Thí dụ như không gian làng nghề, phố nghề... Toàn bộ hiện vật được đặt trong một mô-đun trong suốt, kích cỡ như một gian nhà, khách tham quan được tiếp cận từ nhiều hướng khác nhau, đem lại cảm giác chân thật.
Động lực cho phát triển công nghiệp văn hóa
Với diện tích lớn, hệ thống gồm 70 nghìn hiện vật đủ chủng loại, Bảo tàng Hà Nội hiện là một trong những thiết chế văn hóa đồ sộ nhất trên địa bàn Thủ đô. Câu chuyện “thoát” khỏi những chiếc tủ trưng bày không chỉ thể hiện qua đổi mới cách “kể chuyện” hiện vật, mà còn thể hiện ở nhiều hoạt động khác. Giám đốc Bảo tàng Hà Nội Nguyễn Tiến Đà cho biết: “Với không gian rộng, Bảo tàng Hà Nội luôn đón chào các hoạt động sáng tạo. Các nghệ sĩ, nghệ nhân... có thể đề xuất những ý tưởng của mình, nếu phù hợp chúng tôi sẽ hỗ trợ mặt bằng, công tác tổ chức. Chỉ trong năm 2025, có hơn 40 sự kiện liên quan hoạt động sáng tạo đã diễn ra. Chúng tôi rất vui khi được hỗ trợ các bạn trẻ triển khai các dự án như: Ngọc Thủy Đình - dự án về rối nước, Bắc Bộ Hỷ - dự án nghiên cứu về phong tục cưới hỏi ở vùng Bắc Bộ... Qua đó, Bảo tàng trở thành nơi “ươm mầm” những sáng tạo cho giới trẻ”.
Hiện nay, Bảo tàng Hà Nội là nơi tổ chức các tọa đàm, các workshop, triển lãm, trưng bày, các hoạt động lưu trú - sáng tác của nghệ sĩ...; đồng thời cũng là nơi diễn ra các hoạt động nghiên cứu, học tập của các nhà nghiên cứu, sinh viên, học sinh. Đáng chú ý, Bảo tàng Hà Nội đang từng bước chuyển mình thành một tổ hợp sáng tạo, một điểm nhấn về công nghiệp văn hóa.
Với việc chính thức khai thác bảy không gian trưng bày thường xuyên từ đầu năm 2026, Bảo tàng Hà Nội ngày càng “kể” nhiều câu chuyện khác nhau về Thăng Long - Hà Nội. Hiện Bảo tàng đã phối hợp các trường học trên địa bàn Hà Nội biến nơi đây thành không gian học tập; đồng thời, phối hợp các doanh nghiệp kinh doanh lữ hành để đưa Bảo tàng trở thành một điểm đến trong hành trình khám phá Thủ đô.
Để tương xứng với tiềm năng của một thiết chế văn hóa lớn, Bảo tàng Hà Nội cần tiếp tục đổi mới. Tiến sĩ Nguyễn Quốc Quân, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Việt Nam cho rằng: “Bảo tàng Hà Nội có thể thiết kế những “study tour” (tour học tập, nghiên cứu) trong nửa ngày, hoặc một ngày, kết nối với các điểm du lịch, di sản được giới thiệu tại đây. Bên cạnh đó, Bảo tàng nên có hệ thống quà tặng riêng, sẽ góp phần làm nên thương hiệu của Bảo tàng Hà Nội”.
