Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 là sáng kiến do Bộ Tư pháp Việt Nam đề xuất nhằm thúc đẩy hình thành một mạng lưới hợp tác lâu dài giữa các cơ quan pháp luật và tư pháp trong khu vực, đồng thời tạo không gian để các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia, học giả, doanh nghiệp công nghệ và các tổ chức quốc tế cùng trao đổi, nhận diện những cơ hội và thách thức mới, chia sẻ các giải pháp thực tiễn nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng của AI trong xây dựng và thi hành pháp luật; góp phần hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, hướng tới xây dựng một Cộng đồng ASEAN đổi mới sáng tạo, tự cường và lấy người dân làm trung tâm.
Thành phần tham dự diễn đàn gồm có: Quốc Vụ khanh Bộ Tư pháp Vương quốc Campuchia; Thứ trưởng Tư pháp Philippines (nước Chủ tịch ASEAN năm 2026); lãnh đạo, quan chức cấp cao và chuyên gia pháp luật đến từ các Bộ Tư pháp, Bộ Pháp luật, Văn phòng Tổng Chưởng lý của toàn bộ các nước thành viên ASEAN; Ban Thư ký ASEAN; đại diện các tổ chức quốc tế, nhà tài trợ như Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA), Liên minh châu Âu (EU), Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF).
ASEAN giữ vai trò trung tâm trong tiến trình hợp tác pháp luật số của khu vực
Phát biểu chỉ đạo tại diễn đàn, thay mặt Chính phủ Việt Nam, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đánh giá cao chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”. Đây là chủ đề mang tính thời sự, rất phù hợp với bối cảnh phát triển của khu vực và thế giới trong giai đoạn hiện nay.
Trước sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, chúng ta đang phải đối mặt với một nghịch lý lớn của thời đại: đó là rủi ro gia tăng hơn, nhưng dư địa bứt phá cũng mở rộng hơn. Phó Thủ tướng cho biết, Việt Nam luôn xác định pháp luật là nền tảng của một xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển. Một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định, dễ tiếp cận vừa củng cố lòng tin của người dân, doanh nghiệp, vừa là điều kiện để công nghệ mới được ứng dụng an toàn.
Theo đó, trí tuệ nhân tạo đặt ra nhiều thách thức mang tính chiến lược với các quốc gia trên thế giới. Khi các giới hạn địa lý ngày càng bị xóa nhòa trong không gian số, các thách thức về bảo mật dữ liệu, đạo đức thuật toán, an ninh mạng đều vượt quá năng lực của bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào; đây là lĩnh vực không quốc gia nào có thể đi một mình, mà phải đi cùng nhau.
"Chúng tôi mong muốn diễn đàn năm nay không chỉ là nền tảng để trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ thực tiễn, mà còn góp phần cụ thể hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, góp phần tăng cường vai trò của ASEAN trong cộng đồng quốc tế nhằm thúc đẩy ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp, hiện thực hóa các mục tiêu chung về chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và tăng cường hợp tác pháp luật", Phó Thủ tướng nhấn mạnh.
Phó Thủ tướng cho biết, đối với Việt Nam, thể chế cùng với hạ tầng và nguồn nhân lực là ba đột phá chiến lược; thể chế vừa kiến tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, vừa tạo khuôn khổ pháp lý cần thiết để bảo vệ con người, lợi ích quốc gia và lợi ích xã hội.
Với những kết quả đó, Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy lập pháp “quản trị” sang “thích ứng” và kiến tạo phát triển; bảo đảm tính linh hoạt của hệ thống pháp luật để khai thác tối đa các tiềm năng của công nghệ mới, nhưng đồng thời giữ vững các nguyên tắc, giá trị cốt lõi và bảo đảm các yếu tố về an ninh, an toàn hệ thống.
Theo Phó Thủ tướng, Việt Nam nhất quán coi trọng vai trò trung tâm của ASEAN trong tiến trình hợp tác pháp luật số của khu vực. Các nguyên tắc, tiêu chuẩn, quy chuẩn về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp cần được hình thành trước hết trong ASEAN, do ASEAN dẫn dắt, trên cơ sở đồng thuận và tôn trọng chủ quyền của mỗi quốc gia thành viên.
Chung tay triển khai 4 định hướng hợp tác lớn
Bước sang năm thứ hai của hành trình triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, Phó Thủ tướng cho rằng, ASEAN có đủ điều kiện để trở thành khu vực tiên phong của thế giới về ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp, qua đó đóng góp tiếng nói của mình vào các khuôn khổ quản trị trí tuệ nhân tạo của khu vực và toàn cầu. ASEAN có dân số trẻ, tốc độ chuyển đổi số thuộc nhóm nhanh nhất thế giới và sự đa dạng về hệ thống pháp luật - chính sự đa dạng đó, nếu được kết nối, sẽ trở thành phòng thí nghiệm chính sách phong phú bậc nhất toàn cầu.
Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, Phó Thủ tướng kêu gọi các quốc gia thành viên ASEAN, các đối tác phát triển và tổ chức quốc tế cùng chung tay triển khai 4 định hướng hợp tác lớn:
Thứ nhất, hợp tác phát triển bộ nguyên tắc chung về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật trên cơ sở kế thừa Hướng dẫn của ASEAN về quản trị và đạo đức trí tuệ nhân tạo.
Thứ hai, chia sẻ tiêu chuẩn, quy chuẩn dữ liệu pháp luật và kinh nghiệm số hóa, rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, tiến tới tra cứu, đối chiếu pháp luật giữa các nước ASEAN thuận lợi hơn, qua đó giảm chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp.
Thứ ba, hợp tác phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực tư pháp và pháp luật bảo đảm vừa am hiểu pháp luật, vừa nắm vững công nghệ; hỗ trợ nhau về hạ tầng dữ liệu và chuyển giao công nghệ, ưu tiên thành viên còn khó khăn. Qua đó, từng bước thu hẹp khoảng cách năng lực số giữa các quốc gia thành viên, để không quốc gia nào và không ai bị bỏ lại phía sau.
Thứ tư, duy trì các cơ chế đối thoại, tăng cường hợp tác chia sẻ kinh nghiệm, kết nối mạng lưới chuyên gia trong lĩnh vực tư pháp và pháp luật. Đặc biệt, cần duy trì các không gian đối thoại như diễn đàn năm nay, đồng thời phát huy hiệu quả các cơ chế sẵn có như Nhóm làm việc về Quản trị trí tuệ nhân tạo trong khuôn khổ Hội nghị Bộ trưởng số ASEAN và Mạng lưới An toàn trí tuệ nhân tạo ASEAN để triển khai các sáng kiến, dự án hợp tác cụ thể, chia sẻ kinh nghiệm phát triển, thử nghiệm và ứng dụng hạ tầng AI trong thực tiễn.
Việt Nam cam kết sẽ tiếp tục là thành viên có trách nhiệm; tích cực, chủ động ủng hộ các sáng kiến hợp tác khu vực và quốc tế; sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm, đồng thời mong muốn học hỏi cách làm hay, sáng tạo, hiệu quả của các thành viên và đối tác quốc tế. Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Tư pháp Việt Nam nghiên cứu đầy đủ và có trách nhiệm các ý kiến tại diễn đàn, phối hợp cơ quan pháp luật, tư pháp các nước ASEAN đề xuất cụ thể hóa các định hướng nêu trên.
Phó Thủ tướng tin tưởng rằng các nước ASEAN sẽ cùng nhau xây dựng một không gian pháp lý số hài hòa, an toàn, tin cậy, trở thành hình mẫu của thế giới về một cộng đồng ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm, nơi pháp luật sẽ thật sự là động lực cho sự phát triển.
Phát biểu khai mạc diễn đàn, Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng khẳng định, Bộ Tư pháp Việt Nam cam kết mạnh mẽ trong việc kiến tạo một môi trường pháp lý cởi mở, an toàn và đồng bộ, sẵn sàng đồng hành cùng các Bộ, ngành, cơ quan pháp luật và tư pháp của các nước ASEAN, Ban Thư ký ASEAN, các tổ chức quốc tế, cộng đồng doanh nghiệp và giới học thuật để tăng cường trao đổi kinh nghiệm, thúc đẩy hợp tác chuyên môn, chia sẻ tri thức và cùng nghiên cứu, đề xuất các giải pháp pháp lý phù hợp với sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo.
Bộ trưởng tin tưởng rằng, từ những đối thoại cởi mở, thực chất và xây dựng tại diễn đàn này sẽ hình thành những sáng kiến, kết nối và những hợp tác mới, góp phần nâng cao chất lượng thể chế, củng cố Nhà nước pháp quyền và phát huy vai trò của pháp luật như một nền tảng của đổi mới sáng tạo, phát triển bền vững và hội nhập khu vực.
