Số ca mắc tăng nhanh, xuất hiện trường hợp tử vong, trong khi năng lực y tế cơ sở còn hạn chế đã bộc lộ nhiều bất cập trong tổ chức ứng phó từ phát hiện sớm, điều trị ban đầu đến phối hợp liên ngành và bảo đảm nguồn lực.
Theo thống kê đến đầu tháng 4, khu vực phía nam ghi nhận hơn 18.000 ca mắc tay chân miệng, riêng tại Thành phố Hồ Chí Minh có 10.496 ca, xuất hiện 332 ổ dịch chủ yếu tại các trường học. Đáng lưu ý, ngành y tế thành phố đã ghi nhận hơn 221 ca bệnh nặng từ độ 2b trở lên và sự lưu hành của chủng virus EV71, tác nhân có độc lực cao, diễn tiến nhanh, dễ gây biến chứng chiếm hơn 56% số ca bệnh.
Những con số này cho thấy nguy cơ gia tăng ca bệnh nặng, gây áp lực lớn lên hệ thống điều trị, nhất là các bệnh viện nhi tuyến cuối. Bệnh viện Nhi đồng 1 vừa tiếp nhận bệnh nhi sinh năm 2025, ngụ xã Đất Đỏ, nhập viện khi bệnh đã diễn tiến nặng ở cấp độ 4.
Lập tức bệnh viện phải cho thở máy, lọc máu và dùng thuốc trợ tim. Sau ba ngày điều trị tích cực, bé đã vượt qua nguy kịch, sinh hiệu ổn định. Điều đáng nói, ban đầu trẻ được chẩn đoán viêm họng, chỉ đến khi diễn tiến nặng mới xác định nhiễm bệnh tay chân miệng.
Thực tế điều trị cho thấy không phải ca bệnh tay chân miệng nào cũng có kết quả thuận lợi như vậy. Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Minh Tiến, Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng Thành phố, cho biết: “Có những trường hợp bệnh nhi chuyển đến khi đã tổn thương rất nặng, thậm chí không còn mạch, không còn huyết áp. Dù đã áp dụng các biện pháp hồi sức tích cực như ECMO, lọc máu nhưng vẫn không cứu được. Nếu được điều trị sớm, cơ hội sống sẽ cao hơn”.
Điều này đặt ra câu hỏi về chất lượng khám, sàng lọc tại tuyến cơ sở, khi quy trình khám bệnh chưa được thực hiện đầy đủ, việc nhận diện dấu hiệu nguy hiểm còn phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân thì “thời gian vàng” cứu chữa dễ dàng bị bỏ lỡ. Bác sĩ chỉ rõ, hạn chế này bắt nguồn từ công tác đào tạo, giám sát chuyên môn chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn.
Một điểm hạn chế khác là công tác phối hợp liên ngành giữa y tế và giáo dục, nhiều nơi chưa thật sự hiệu quả. Trường học là môi trường có nguy cơ cao lây lan dịch bệnh, nhưng việc hướng dẫn, tập huấn cho giáo viên về nhận biết triệu chứng, xử lý ban đầu và truyền thông phòng bệnh cho học sinh, phụ huynh còn hạn chế bởi nguyên nhân nguồn nhân lực y tế cơ sở chưa đủ bao phủ toàn diện.
Bà Lê Hồng Nga, Phó Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Thành phố Hồ Chí Minh nhận định, nếu đội ngũ y tế tuyến cơ sở không đủ năng lực chuyên môn thì sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả phòng, chống bệnh tay chân miệng ngay từ đầu.
Một bất cập khác là tình trạng thiếu thuốc điều trị tại một số cơ sở, khiến việc chuyển tuyến trở thành lựa chọn gần như bắt buộc, kéo theo nguy cơ chậm trễ trong điều trị.
Cùng với đó, hệ thống giám sát nguồn lây vẫn còn khoảng trống khi chưa có quy định bắt buộc xét nghiệm đối với các trường hợp tiếp xúc gần ca bệnh. Thực tế này được thấy rõ tại thành phố Cần Thơ, sau khi ghi nhận ca tử vong do tay chân miệng chỉ sau 10 ngày khởi phát bệnh.
Bác sĩ Huỳnh Minh Trúc, Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật thành phố thừa nhận: “Thời gian qua, các trung tâm kiểm soát bệnh tật ở địa phương chưa được hướng dẫn về giám sát, nhất là lấy mẫu các trường hợp tiếp xúc gần của ca bệnh. Ngoài ra, công tác khám sàng lọc tại tuyến cơ sở đôi khi chưa kỹ lưỡng, ảnh hưởng hiệu quả phát hiện sớm”.
Trước nguy cơ bệnh tay chân miệng bùng phát thành dịch, thậm chí có thể xảy ra “dịch chồng dịch” với các bệnh truyền nhiễm khác như sốt xuất huyết, viêm não mô cầu, Bộ Y tế đã ban hành nhiều khuyến cáo cấp bách, nhưng nhiều địa phương vẫn còn tâm lý trông chờ, phụ thuộc vào chỉ đạo từ cấp trên thay vì chủ động xây dựng phương án ứng phó tại chỗ.
Đơn cử, vẫn còn địa phương đề xuất Bộ Y tế làm đầu mối cung ứng thuốc điều trị bệnh tay chân miệng, trong khi địa phương hoàn toàn có thể chủ động. Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương nhấn mạnh: “Nguy cơ bùng phát dịch tay chân miệng là rất cao, do đó các địa phương cần tăng cường giám sát, phát hiện sớm xử lý kịp thời các ổ dịch. Không thể chủ quan khi số ca mắc đã tăng mạnh và đã có trường hợp tử vong”.
Các địa phương cần rà soát, hoàn thiện các hướng dẫn chuyên môn, nhất là công tác xét nghiệm, giám sát các trường hợp tiếp xúc gần những đối tượng có thể mang virus nhưng chưa có triệu chứng. Cùng với đó, một việc quan trọng khác là nghiên cứu bổ sung các biện pháp cách ly, quản lý phù hợp đối với nhóm nguy cơ cần chú trọng hơn nhằm hạn chế lây lan trong cộng đồng.
Ở góc độ dự phòng, Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh vai trò của cộng đồng. Việc duy trì vệ sinh cá nhân, rửa tay bằng xà-phòng, vệ sinh môi trường tại gia đình và trường học có ý nghĩa ngăn chặn lây lan bệnh. Tuy nhiên, để những khuyến cáo này đi vào thực chất, công tác truyền thông cần cụ thể, dễ hiểu và tránh chung chung.
Theo Bộ Y tế, tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm lưu hành nhiều năm qua và hoàn toàn có thể kiểm soát nếu phát hiện sớm và xử lý đúng. Dù vậy, cho đến nay vẫn còn xảy ra các ca tử vong do chậm phát hiện và điều trị là thực tế không thể chấp nhận.
Để kiểm soát nhanh chóng, hiệu quả bệnh tay chân miệng, giải pháp căn cơ, khâu then chốt vẫn là nâng cao năng lực toàn diện của các tuyến trong hệ thống y tế, nhất là tuyến cơ sở gắn với tăng cường phối hợp liên ngành và sự tham gia chủ động của cộng đồng.
