Theo báo cáo East Asia and Pacific Economic Update: Jobs and Technology năm 2024 của Ngân hàng Thế giới (World Bank), lượng robot công nghiệp trên mỗi 1.000 lao động sản xuất tại Malaysia, Thái Lan và Việt Nam đã tăng trong giai đoạn 2000-2022. Robot không còn chỉ tập trung ở ngành ô-tô mà đã mở rộng sang điện tử, thiết bị điện, kim loại và cao su, nhựa.
Bài toán hiệu quả từ đầu tư robot
Xu hướng này diễn ra trong bối cảnh tự động hóa đang trở thành một phần của quá trình tái cấu trúc sản xuất. Theo Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR), thế giới lắp đặt 542.000 robot công nghiệp mới trong năm 2024, hơn gấp đôi mức của 10 năm trước. Riêng châu Á chiếm 74% số robot được lắp đặt mới.
Dưới áp lực về làn sóng robot hóa dẫn đến cạnh tranh năng suất, chi phí sản xuất đến từ đối tác trong chuỗi cung ứng có thể dẫn đến hiện tượng FOMO trong doanh nghiệp khi đầu tư vào một dự án robot.
Chia sẻ tại sự kiện Triển lãm giới thiệu sản phẩm, dịch vụ và tăng trưởng xanh Thành phố Hồ Chí Minh năm 2026 (GRECO 2026) trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 mới đây, ông Vương Quan Trường, Phó Tổng Giám đốc phụ trách công nghệ AICAP, đơn vị tiên phong đầu tư phát triển nền tảng thương mại và vận hành robot tại Việt Nam cho rằng, một trong những sai lầm phổ biến của doanh nghiệp là chỉ so sánh giá thiết bị khi đánh giá phương án đầu tư.
Trên thực tế, tổng chi phí có thể bao gồm robot, bộ gắp, cảm biến, hệ thống an toàn, phần mềm điều khiển, tích hợp với dây chuyền hiện hữu, lắp đặt, đào tạo và bảo trì.
Với các hệ thống cần kết nối nhiều thiết bị hoặc phần mềm quản lý nhà máy, chi phí tích hợp có thể là một cấu phần đáng kể. Hai robot có giá mua tương đương cũng chưa chắc có tổng chi phí sở hữu bằng nhau.
Hiệu quả đầu tư cần được đo bằng những chỉ số vận hành cụ thể như chi phí trên mỗi sản phẩm, năng suất, tỷ lệ lỗi, thời gian hoạt động của máy và thời gian hoàn vốn. Đồng thời, doanh nghiệp phải đánh giá mức độ sẵn sàng của nhà máy, từ tính ổn định của quy trình sản xuất đến hạ tầng kỹ thuật và năng lực nhân sự vận hành, bảo trì.
“Robot không phải giải pháp phù hợp cho mọi công đoạn. Mục tiêu cuối cùng của doanh nghiệp không phải là sở hữu bao nhiêu robot mà nên là biến khoản đầu tư công nghệ thành năng suất, chất lượng và lợi thế cạnh tranh có thể đo lường.”, ông Trường nói.
Tầm quan trọng của nguồn nhân lực
Chia sẻ quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Chí, Phó Trưởng Khoa Cơ khí và là giảng viên cao cấp tại Trường đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, bản thân robot không tự tạo ra giá trị nếu không được đưa vào những môi trường ứng dụng cụ thể. Để nâng cao giá trị này, robot cần được tích hợp vào các nền tảng và hệ thống vận hành.
Doanh nghiệp Việt Nam phần lớn là doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), khả năng tích hợp hệ thống là một thách thức đáng chú ý. Các doanh nghiệp thường sử dụng máy móc, thiết bị từ nhiều nhà cung cấp khác nhau. Vì vậy, để những thiết bị này có thể kết nối và phối hợp hoạt động trong cùng một hệ thống là bài toán không đơn giản.
Để công tác đầu tư, ứng dụng robot vào doanh nghiệp hiệu quả, các chuyên gia cho rằng, doanh nghiệp còn cần quan tâm đến nguồn cung phụ tùng, tốc độ sửa chữa và khả năng hỗ trợ kỹ thuật tại chỗ. Robot được kỳ vọng có thể vận hành liên tục, thậm chí 24 giờ, nên yêu cầu về độ tin cậy và thời gian khắc phục sự cố rất cao. Vì vậy, đội ngũ dịch vụ kỹ thuật không chỉ thực hiện việc hướng dẫn sử dụng mà còn phải đảm nhiệm công tác hậu mãi, bảo trì và sửa chữa.
Hạ tầng về robot là một chuyện, nhân lực để vận hành cũng là vấn đề rất được các doanh nghiệp quan tâm. Công tác phát triển nguồn lực tại chỗ cũng là một thách thức với ngành công nghiệp robot vì cần nhân lực có khả năng làm việc trong môi trường sản xuất thực tế. Yêu cầu này khác hoàn toàn so với việc nắm được nguyên lý robot hay lập trình một mô hình trong phòng thí nghiệm.
Về năng lực vận hành và quản lý dữ liệu, doanh nghiệp cần có đội ngũ đủ khả năng quản lý dữ liệu, huấn luyện robot và bảo đảm an toàn trong quá trình hoạt động. Đồng thời, việc tích hợp robot phải mang lại hiệu quả đầu tư rõ ràng.
Báo cáo Việt Nam 2045: Trading Up in a Changing World của Ngân hàng Thế giới nhấn mạnh yêu cầu tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa để kết nối, phát triển nhà cung ứng, nâng cao kỹ năng kỹ thuật và thu hẹp khoảng cách về công nghệ.
Tuy nhiên, thu hút nhà sản xuất quốc tế không đồng nghĩa với việc công nghệ sẽ tự động lan tỏa sang doanh nghiệp Việt Nam. Theo báo cáo, việc kết nối các nhà cung ứng trong nước với doanh nghiệp đa quốc gia chỉ là điều kiện cần; khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị còn phụ thuộc vào năng lực hấp thụ công nghệ, khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng, chi phí và tiến độ giao hàng.
Sáng kiến hợp tác với Liên minh robot công nghiệp Trung Quốc (CDRA) và Đại học Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh vừa được ký kết cũng là hướng đi nhằm kết nối các nguồn lực công nghệ, vốn và chuỗi cung ứng để thúc đẩy nghiên cứu, tích hợp giải pháp, thử nghiệm ứng dụng và hợp tác quốc tế.
Nhấn mạnh về kết nối, phát triển và ứng dụng công nghệ tại GRECO 2026, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Lộc Hà cho biết: GRECO 2026 không chỉ là nơi trưng bày sản phẩm mà còn là cầu nối giúp doanh nghiệp tiếp cận công nghệ tiên tiến, đổi mới phương thức sản xuất và mở rộng thị trường tiêu dùng xanh. Thành phố xác định chuyển đổi công nghiệp gắn với chuyển đổi xanh và chuyển đổi số là nhiệm vụ trọng tâm trong quá trình cơ cấu lại nền kinh tế theo hướng thông minh, giảm phát thải carbon và phát triển bền vững.
