Xu hướng chọn ngành nghề "hot"
Vừa qua, ngày 8/3, tại Hà Nội, Ngày hội Tư vấn tuyển sinh - hướng nghiệp do Báo Tuổi Trẻ và Vụ Giáo dục đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo) chủ trì tổ chức đã thu hút sự tham gia của đông đảo học sinh và phụ huynh, cũng như giáo viên các trường trung học phổ thông. Có thể nhận thấy, khu vực tư vấn của các trường đào tạo công nghệ luôn có sức nóng nhất. Nhiều học sinh cho biết, đã tìm hiểu về nhóm các ngành trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu hay an ninh mạng từ khá sớm.
PGS, TS Phạm Mạnh Hà - Giảng viên Cao cấp, Nhà tư vấn hướng nghiệp, Đại học Bách khoa Hà Nội, đánh giá: Hiện nay đang có một sự giao thoa mạnh mẽ giữa sở thích, nguyện vọng của học sinh với nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động, xoay quanh ba trục lớn của nền kinh tế: số hóa, xanh hóa và dịch vụ giá trị cao.
Trong đó, nhóm ngành công nghệ và trí tuệ nhân tạo dẫn đầu về độ “hot”. Thị trường lao động đang thiếu hụt nghiêm trọng các vị trí như kỹ sư AI, chuyên gia bán dẫn, kỹ sư an ninh mạng. Nhiều báo cáo nhân lực dự báo Việt Nam có thể cần tới khoảng 700.000 nhân sự công nghệ thông tin trong giai đoạn tới. Do đó, học sinh, sinh viên có xu hướng đặt nguyện vọng lớn vào “mảnh đất màu mỡ” này, với hy vọng nhiều cơ hội và mức lương hấp dẫn.
Song song với đó, khối kinh doanh và bán hàng là nhóm có nhu cầu tuyển dụng cao. Theo báo cáo tuyển dụng trên các nền tảng như TopCV hay VietnamWorks, nhóm ngành kinh doanh chiếm tới gần 46% tổng nhu cầu tuyển dụng. Tuy nhiên, xu hướng mới không còn là sales truyền thống mà chuyển mạnh sang Digital Sales và B2B, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ, phần mềm và dịch vụ điện toán đám mây.
Một lĩnh vực khác cũng thu hút nhiều lượt tìm kiếm là logistics và quản lý chuỗi cung ứng. Sự bùng nổ của thương mại điện tử đã khiến ngành này trở thành “hệ tuần hoàn” của nền kinh tế số. Nhiều sinh viên chọn ngành vì tính năng động, cơ hội làm việc trong môi trường quốc tế và khả năng thăng tiến nhanh.
Trong khi đó, các ngành kỹ thuật và năng lượng xanh cũng nổi lên mạnh mẽ khi nhiều doanh nghiệp chuyển sang phát triển dựa trên các tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị). Các vị trí kỹ sư tự động hóa, kỹ sư năng lượng tái tạo hay chuyên gia quản trị môi trường đang được săn đón.
Thách thức trong đáp ứng với thay đổi
Dù xu hướng ngành nghề khá rõ ràng, nhưng theo các chuyên gia hướng nghiệp, điều đáng lo ngại là nhiều học sinh vẫn lựa chọn ngành học theo trào lưu. PGS, TS Phạm Mạnh Hà cho rằng, việc chọn ngành cần được xem như một chiến lược cá nhân hóa, thay vì chạy theo nhãn mác của ngành: “Điểm quan trọng nhất là giao thoa giữa năng lực và đam mê. Một học sinh có khả năng giao tiếp tốt, tư duy ngôn ngữ mạnh nhưng lại cố theo ngành lập trình chỉ vì lương cao thì rất dễ gặp khủng hoảng sau một vài năm học”, ông nhấn mạnh.
Hiện nay không thiếu các công cụ trắc nghiệm cá nhân để định hướng nghề nghiệp như Holland, MBTI hay mô hình Ikigai được nhiều trung tâm hướng nghiệp tin dùng và khuyến khích học sinh, cùng phụ huynh sử dụng để giúp mỗi sĩ tử hiểu hơn về tiềm năng của bản thân.
Một yếu tố khác được nhấn mạnh đặc biệt trong năm nay là khả năng chuyển đổi nghề nghiệp trong tương lai của ngành học. Trong bối cảnh thị trường lao động thay đổi nhanh chóng, những ngành học có nền tảng rộng thường mang lại lợi thế lớn. Thí dụ, sinh viên ngành quản trị kinh doanh có thể làm marketing, bán hàng, nhân sự hoặc khởi nghiệp. Sự linh hoạt này giúp người học thích ứng tốt hơn với các biến động của thị trường.
Cũng theo ông, tư duy mới cần chuyển từ “chọn một nghề cho cả đời” sang “trang bị năng lực thích ứng suốt đời”. Điều này có nghĩa là học sinh cần hiểu rằng việc chuyển ngành, chuyển nghề sau này là hoàn toàn bình thường. Quan trọng nhất là xây dựng được nền tảng kiến thức và kỹ năng đủ rộng để thích ứng.
Trong bức tranh chọn ngành, đăng ký nguyện vọng của học sinh, giáo viên hướng nghiệp đóng vai trò rất quan trọng. Tuy nhiên, chính đội ngũ này cũng đang đối mặt với nhiều áp lực.
Mới đây, tại Khóa bồi dưỡng “Nghiệp vụ tư vấn hướng nghiệp nâng cao Khóa 1 - 2026”, do Viện Khoa học Giáo dục và Phát triển Kinh tế, Văn hóa tổ chức, nhiều giáo viên hướng nghiệp tham gia đã bày tỏ nỗi lo: thông tin nghề nghiệp hiện nay thay đổi quá nhanh. Sự phát triển của AI khiến nhiều mô tả công việc thay đổi chỉ trong vài năm, khiến kiến thức hướng nghiệp dễ bị lạc hậu.
Bên cạnh đó, nhiều trường học vẫn thiếu các công cụ hướng nghiệp khoa học. Việc tư vấn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm cá nhân thay vì các hệ thống đánh giá năng lực bài bản.
Chọn ngành trước ngưỡng cửa đại học luôn là một quyết định quan trọng. Nhưng với bối cảnh thị trường lao động thay đổi nhanh chóng, đó không còn là quyết định mang tính “định mệnh” như trước đây. Xu hướng ngành, nghề có thể thay đổi theo từng chu kỳ kinh tế, công nghệ mới có thể tạo ra những nghề nghiệp chưa từng tồn tại. Vì vậy, điều quan trọng nhất với học sinh lớp 12 hôm nay có lẽ không phải là tìm được “ngành hot nhất”, mà là hiểu rõ bản thân và chuẩn bị năng lực học tập suốt đời. Khi đó, dù thị trường lao động biến động ra sao, người trẻ vẫn có thể chủ động tìm ra con đường của mình ■
Dù học ngành nào, người trẻ cũng cần chuẩn bị ba nhóm kỹ năng nền tảng: Thứ nhất, ngoại ngữ. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, khả năng làm việc trong môi trường quốc tế gần như trở thành tiêu chuẩn chung. Thứ hai, tư duy số. Không nhất thiết phải là lập trình viên, nhưng người lao động cần hiểu cách vận hành của công nghệ, dữ liệu và các nền tảng số. Thứ ba, những kỹ năng mềm khó bị thay thế bởi trí tuệ nhân tạo như giao tiếp, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề và tư duy sáng tạo.
Ba yếu tố này tạo thế kiềng ba chân giúp người trẻ vững vàng trong một thị trường lao động nhiều biến động”.
PGS, TS Phạm Mạnh Hà
