Hướng đi mới cho ngành vật liệu xây dựng

Thực trạng này gây nhiều hệ lụy với môi trường, cảnh quan; lãng phí lớn tài nguyên thứ cấp, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tái chế chất thải rắn xây dựng nhằm phục vụ những dự án hạ tầng của thành phố.

Nghịch lý bài toán cung cầu

Những năm qua, hàng loạt dự án hạ tầng quy mô lớn được triển khai khiến nhu cầu vật liệu xây dựng tại Thành phố Hồ Chí Minh tăng nhanh. Chỉ riêng dự án cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh-Mộc Bài vừa khởi công cần khoảng 500.000m³ đá xây dựng, 2,3 triệu mét khối cát xây dựng và cát san lấp, cùng khoảng 2 triệu mét khối đất san lấp, tương đương tổng nhu cầu hơn 4,8 triệu mét khối vật liệu.

Trong khi nguồn nguyên vật liệu truyền thống dần bị thu hẹp thì mỗi ngày thành phố phát sinh khoảng 15.000 tấn chất thải rắn, trong đó có lượng lớn chất thải xây dựng.

Theo thống kê, 37% lượng phát thải khí nhà kính và 34% lượng năng lượng đến từ ngành xây dựng và vận hành công trình. Thực tế này khiến ngành xây dựng phải đối mặt với áp lực kép: Thiếu vật liệu và yêu cầu giảm phát thải để đáp ứng mục tiêu phát triển bền vững và cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Nghịch lý đó khiến yêu cầu đối với các giải pháp cho vật liệu xây dựng trở nên cấp thiết.

Ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh (SACA) cho biết: Ở nhiều quốc gia trên thế giới, chất thải rắn xây dựng được xem là tài nguyên thứ cấp để tái chế thành cốt liệu, vật liệu nền đường, vật liệu san lấp hay các sản phẩm xây dựng mới. Tại nhiều nước châu Âu, tỷ lệ tái chế đạt từ 70%-95% thông qua quy trình phân loại, nghiền, sàng, rửa và tái chế thành vật liệu. Nhật Bản và Hàn Quốc cũng xây dựng các nhà máy tái chế khép kín với mức độ tự động hóa cao, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và rô-bốt trong phân loại vật liệu, giúp tái chế thành các sản phẩm mới có giá trị.

Theo các chuyên gia, nếu được phân loại và tái chế đúng cách, rác thải xây dựng có thể tái chế tới hơn 90%. Bê-tông và gạch vụn có thể nghiền thành đá dăm, bột đá, gỗ có thể tái chế làm nhiên liệu; đất, cát và xi-măng có thể tái sử dụng cho san lấp hoặc sản xuất vật liệu mới. Do đó, thay vì mở rộng diện tích chôn lấp, thành phố cần nghiên cứu, triển khai việc tái chế và tái sử dụng để đưa vật liệu xây dựng quay trở lại phục vụ các công trình mới.

Tìm hướng tiếp cận vật liệu mới

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, việc nghiên cứu hướng đi cho vật liệu mới được nhiều đơn vị, cơ quan chú trọng. Một nhóm giảng viên, sinh viên Trường đại học Giao thông vận tải Thành phố Hồ Chí Minh vừa ghi nhận kết quả tích cực từ việc nghiên cứu, chế tạo ra vật liệu xây dựng từ cây gai dầu. Đây là loại vật liệu xanh có khả năng hấp thụ các-bon ngay từ vòng đời nguyên liệu.

Theo Tiến sĩ Phạm Tiến Cường, đại diện nhóm nghiên cứu, vật liệu này được gọi là bê-tông gai dầu, được tạo thành từ lõi cây gai dầu kết hợp với vôi và nước, không sử dụng xi-măng với nhiều ưu điểm như trọng lượng nhẹ, cách nhiệt, cách âm tốt không bắt cháy, không phát sinh khí độc và phù hợp với điều kiện khí hậu nóng ẩm của Việt Nam. Hiện nhóm nghiên cứu đã chế tạo các mẫu gạch, tường để kiểm chứng, đồng thời mở ra triển vọng ứng dụng trong thực tế.

Sáng kiến này cho thấy, bài toán thay thế vật liệu truyền thống theo hướng xanh hóa không còn nằm trên lý thuyết, mà đang được nghiên cứu, áp dụng với tính khả thi cao. Bên cạnh vật liệu xanh thì việc tái chế chất thải xây dựng cũng được xem là lời giải trực tiếp đối với bài toán thiếu hụt nguồn nguyên vật liệu hiện nay.

Theo Đề án tái chế chất thải xây dựng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2026-2030, thành phố đang tiên phong xây dựng hệ sinh thái tái chế chất thải xây dựng theo mô hình kinh tế tuần hoàn nhằm hình thành chuỗi quản lý từ khâu phát sinh, phân loại, thu gom, vận chuyển, tái chế đến tiêu thụ sản phẩm tái chế. Theo định hướng, đến năm 2030 sẽ có ít nhất 70% số chất thải rắn xây dựng từ các công trình được thu gom, phân loại; ít nhất 60% số lượng chất thải đủ điều kiện kỹ thuật sẽ được tái chế thành cốt liệu và vật liệu san lấp.

Cùng với đó là hình thành mạng lưới nhà máy tái chế, trạm trung chuyển, trung tâm kiểm định và trung tâm công nghệ phục vụ ngành vật liệu xây dựng. Đến năm 2045, thành phố hướng tới tỷ lệ tái chế hơn 90%, trở thành trung tâm công nghệ, kiểm định và thương mại vật liệu xây dựng tái chế của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

Ủy ban nhân dân thành phố nhấn mạnh, việc thực hiện đề án nhằm chuyển từ tư duy “khai thác-sử dụng-thải bỏ” sang “mô hình tuần hoàn, đưa rác thải xây dựng vào chu trình sản xuất mới”. Đây sẽ là chiến lược phát triển kinh tế xanh, đô thị bền vững.

Tuy nhiên, từ đề án đến thực tiễn còn một khoảng cách xa. Theo Tiến sĩ Phan Hữu Duy Quốc, Phó Chủ tịch SACA, việc quản lý chất thải xây dựng hiện thiếu tính liên thông giữa các khâu cấp phép, phá dỡ, vận chuyển, tiếp nhận và tiêu thụ. Tỷ lệ phân loại tại nguồn còn thấp, chi phí tái chế cao, trong khi đầu ra cho sản phẩm vẫn là bài toán khó.

Ông Quốc đề xuất: Thành phố cần ban hành quy định bắt buộc lập kế hoạch quản lý chất thải xây dựng đối với các công trình quy mô lớn, đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm của các bên gắn với dữ liệu xử lý thực tế. Ông cũng kiến nghị xây dựng hệ thống mã số công trình và mã vận chuyển nhằm kiểm soát nguồn phát sinh, khối lượng, chủng loại vật liệu, điểm tiếp nhận chất thải. Song song với đó, từng bước đưa việc sử dụng vật liệu tái chế vào các dự án đầu tư công để tạo thị trường đầu ra ổn định cho nhà đầu tư.

Các chuyên gia cũng cho rằng, Net Zero không đồng nghĩa với việc không phát thải, mà là phát thải bao nhiêu thì phải có trách nhiệm loại bỏ hoặc thu hồi tương ứng. Do đó, doanh nghiệp xây dựng hoàn toàn có thể chủ động giảm phát thải thông qua việc lựa chọn vật liệu xanh, phát thải các-bon thấp, bởi đây là yếu tố có thể kiểm soát và lựa chọn được ngay từ khâu ban đầu.

Trong văn bản chỉ đạo của Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh mới đây về công tác quản lý và phát triển vật liệu xây dựng, việc thúc đẩy sử dụng vật liệu thay thế và tái chế nhằm giảm áp lực lên tài nguyên tự nhiên cũng là một trong những nhiệm vụ trọng tâm giao sở, ngành và Hiệp hội Xây dựng triển khai, tham mưu.

Việc tiên phong thay đổi tư duy từ “xử lý” sang “khai thác tài nguyên thứ cấp” không chỉ giúp thành phố giải quyết bài toán môi trường, mà còn mở ra nguồn vật liệu bền vững phục vụ nhu cầu phát triển hạ tầng. Nếu được hoàn thiện về cơ chế, công nghệ và thị trường, đây sẽ là nền tảng quan trọng để thành phố tiến gần hơn mục tiêu xây dựng đô thị xanh, phát thải thấp và phát triển bền vững.