Với ưu điểm thời gian thu hoạch nhanh, chi phí đầu tư vừa phải cùng giá trị dinh dưỡng và thương phẩm vượt trội, mô hình canh tác cây môn không chỉ góp phần nâng cao thu nhập cho người dân, còn hướng tới phát triển nông nghiệp hữu cơ thân thiện với môi trường.
Từ giải pháp “lấy ngắn nuôi dài”
Từ nhiều năm trước ở khu vực Vĩnh Linh, không ít diện tích cây cao su gãy đổ do thiên tai để lại nhiều đất trống. Vốn có tầm nhìn và khả năng linh hoạt thích ứng, nông dân chọn cây môn (môn tây, môn môn sáp, môn nịt) trồng thay thế để có thu nhập sớm, chờ cao su đang trên đà bình phục. Từ đó, cây môn dần trở thành cây trồng chính ngắn ngày, lợi thế nhất ở vùng này và đang được thị trường ưa chuộng.
Nông dân các xã Vĩnh Thủy, Vĩnh Hoàng, Cửa Tùng, Vĩnh Linh đưa cây môn vào canh tác xen canh, thâm canh mang lại kết quả tích cực, góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống cho nhiều gia đình.
Bà Nguyễn Thị Niềm, ở thôn Vĩnh Hiền, xã Cửa Tùng, trồng 5 sào môn tây. Cây môn từ lúc xuống giống đến thu hoạch mất khoảng nửa năm, không tốn quá nhiều vốn đầu tư, chỉ cần bón phân và làm sạch cỏ cho cây phát triển. Trung bình mỗi héc-ta trồng môn tây cho năng suất từ 17-18 tấn củ. Với giá bán như hiện nay, trồng môn lãi nhiều hơn so với các loại cây trồng ngắn ngày khác.
Còn bà Nguyễn Thị Hương, ở thôn Huỳnh Công Tây, xã Vĩnh Hoàng cho biết, điều kiện đất đai, khí hậu ở địa phương rất phù hợp cho cây môn phát triển. Trồng cây môn được người dân gọi là phương án “lấy ngắn nuôi dài” vì thời gian thu hoạch nhanh và cho thu nhập tốt.
Bà Hương nói sẽ tiếp tục mở rộng diện tích trồng môn, tập trung chăm sóc, bón phân theo đúng quy trình, hướng dẫn của cán bộ khuyến nông để cây đạt năng suất, chất lượng hơn.
Tại xã Vĩnh Hoàng còn có mô hình trồng cây môn nịt cho năng suất cao. Cùng với thu hoạch sản phẩm chính là củ môn với năng suất 10-12 tấn/ha, cây môn còn cho thu củ con để làm giống vụ sau với năng suất khoảng hơn 3 tấn/ha.
Ngoài ra, thân môn còn được thu hoạch để làm dưa muối với năng suất khoảng 7,5 tấn/ha. Trừ các khoản chi phí đầu tư, mô hình này cho lợi nhuận khoảng gần 150 triệu đồng/ha, cao gấp nhiều lần so với trồng lạc và các cây trồng cạn khác trên cùng diện tích đất canh tác.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Cửa Tùng Lê Đức Kiêm cho biết, trung bình trồng môn tốn khoảng gần 50 triệu đồng/ha. Trồng môn khâu đầu tư quan trọng nhất là giống môn. Nhà nào giữ được giống môn là nhà đó thắng lợi trong sản xuất.
Xã Cửa Tùng có diện tích trồng môn rất lớn, hơn 200 ha. Vào mùa thu hoạch, người dân không cần mang đi bán xa, các thương lái từ nhiều nơi khác tìm về mua sản phẩm tại ruộng. Sau khi trừ chi phí tiền mua phân bón, giống, phần lợi nhuận khá cao, giúp người dân có thêm chi phí để trang trải cuộc sống và tái đầu tư.
Đến xây dựng vùng nguyên liệu chế biến
Môn củ trồng tại Vĩnh Linh rất được ưa chuộng tại các thị trường ngoài bắc, trong nam bởi chất lượng rất ngon và giá trị dinh dưỡng cao. Củ môn bở, ăn rất thơm, tốt cho sức khỏe nên nhiều người yêu thích. Hiện môn tây có giá bán 15.000 đồng/kg; môn sáp, môn nịt từ 30.000-40.000 đồng/kg.
Theo các tài liệu, các bộ phận của cây môn khi dùng riêng hoặc nấu với các loại cây dược liệu khác thì ngoài tác dụng chữa được một số bệnh, còn có dinh dưỡng cao hơn khoai tây gấp 1,5 lần, tinh bột mịn hơn các loại khoai, ngũ cốc khác. Môn khi nấu chín sẽ là thực phẩm giàu năng lượng nhờ có đủ chất đạm, béo, các loại vitamin và chất xơ, dễ tiêu hóa nhờ enzym tiêu hóa amylose chiếm tới 14-19%.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Trị Nguyễn Hồng Phương cho biết, cùng với hiệu quả kinh tế, mô hình trồng môn nịt, môn sáp, môn tây còn góp phần giải quyết công ăn việc làm cho lao động địa phương, tận dụng được thời gian nhàn rỗi của người dân thông qua việc trồng, chăm sóc, thu hoạch. Việc làm này nâng cao nhận thức cho cộng đồng, tạo ra sản phẩm có tính hàng hóa.
Đáng chú ý, việc trồng môn theo hướng hữu cơ còn góp phần bảo đảm an toàn, thân thiện với môi trường, giảm ô nhiễm và bảo vệ môi trường sống, hệ sinh thái đồng ruộng, hạn chế sử dụng các hóa chất và phân bón hóa học.
Tại các xã thuộc huyện Vĩnh Linh trước đây đang trồng khoảng hơn 500 ha môn các loại và có thể phát triển nhiều hơn nữa. Giá trị kinh tế ngày càng cao hơn hẳn so với một số cây trồng ngắn ngày khác nên nhiều địa phương, nhất là những các xã vùng đông tiếp tục mở rộng diện tích sản xuất cây môn theo hướng hàng hóa.
Tuy cây môn đã được người dân ở đây trồng từ lâu và người tiêu dùng trong và ngoài tỉnh ưa chuộng, nhưng việc phát triển loại cây này vẫn chưa bài bản, giá cả còn phụ thuộc thương lái, sản lượng không đồng đều giữa các địa phương.
Nhằm giúp người dân yên tâm trồng cây môn, chính quyền các xã cần tiếp tục có phương án hỗ trợ về kỹ thuật, biện pháp phòng trừ sâu hại. Cần có phương án hỗ trợ liên kết, tiêu thụ sản phẩm nhằm phát triển loại cây trồng này thành vùng nguyên liệu phục vụ công nghiệp chế biến, xuất khẩu, nâng cao giá trị canh tác trên đơn vị diện tích.
“Để cây môn vùng này phát triển bền vững và thoát cảnh “được mùa mất giá”, chính quyền địa phương cần nhanh chóng quy hoạch vùng trồng tập trung theo tiêu chuẩn VietGAP, OCOP. Địa phương cần đóng vai trò cầu nối thành lập các hợp tác xã, ký kết hợp tác tiêu thụ dài hạn với các doanh nghiệp chế biến sâu như sấy khô, làm bột môn, dưa môn đóng hộp. Đây sẽ là chìa khóa then chốt để đưa cây môn tiến ra thị trường lớn, nâng cao giá trị gia tăng trên mỗi đơn vị diện tích”, bà Nguyễn Hồng Phương nhấn mạnh.
