Hành trình thầm lặng đi tìm đồng đội

Từ thực tiễn các cuộc tìm kiếm đặt ra những vấn đề cấp thiết trong hoàn thiện chính sách, chế độ bảo đảm cho nhiệm vụ thiêng liêng, cao cả này.

Kỳ 1: Những cuộc chạy đua với thời gian

Hàng nghìn hài cốt liệt sĩ đã được lực lượng chức năng của hai tỉnh Bình Dương và Bình Phước tìm kiếm, quy tập, đưa về an nghỉ trong nghĩa trang liệt sĩ, hưởng sự chăm sóc của chính quyền, nhân dân và thân nhân liệt sĩ. Đằng sau con số ấy là nỗ lực âm thầm của những người lính đang chạy đua với thời gian.

Hành trình trên đất bạn Campuchia

Mỗi cuối tháng 10, khi mùa mưa dứt, đất rừng khô, cũng là lúc những người lính Đội K72 (Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Bình Phước) lên đường sang các tỉnh: Kratie và Kampong Thom của Campuchia.

Chuyến đi thường kéo dài đến sát Tết Nguyên đán, sau kỳ nghỉ Tết, họ trở lại tiếp tục công việc đến khi kết thúc mùa khô vào cuối tháng 6. Hành trang không chỉ có cuốc xẻng, dao rựa, đèn pin, lương thực, quần áo, mà còn đèn hương, vải điều, túi đựng hài cốt.

Dưới cái nắng gay gắt tháng 5, Trung tá Nguyễn Văn Long, Phó Đội trưởng K72 cùng 20 chiến sĩ vẫn kiên trì thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm mộ liệt sĩ tại tỉnh Kratie. “Chuyến đi này, chúng tôi đã tìm được hơn 40 hài cốt…”, Trung tá Long cho biết.

Một ngày làm việc của đội bắt đầu từ lúc trời chưa sáng đến khi hoàng hôn buông xuống. Những ngày đi rừng sâu, toàn đội thức dậy từ 3 giờ, nấu cơm, chuẩn bị trang thiết bị, hành quân qua các đường mòn hoặc tự phát quang. Các chiến sĩ vừa chịu đựng cái nắng gắt, vừa đối mặt với rắn rết, vắt, ve rừng. Có chuyến đi kéo dài ba đến bốn ngày mới tiếp cận được tọa độ nghi có mộ liệt sĩ. Khi đó, họ căng bạt, mắc võng ngủ giữa rừng. Lương thực cạn, rau xanh chẳng còn, họ cầm cự bằng rau dại, măng rừng.

Cuối năm 2017, Trung tá Long cùng Đội vào Prasat Balangk, tỉnh Kampong Thom. Đường hiểm trở, xe tải chỉ đi được một đoạn, đoàn phải thuê ca-nô chạy hơn bốn tiếng ngược dòng lên thượng nguồn. “Chuyến đó, chúng tôi tìm được 6 liệt sĩ, cùng nhiều di vật như: võng, tăng, dép cao-su, bàn chải”, Trung tá Long kể.

Hơn 15 năm gắn bó với công việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Campuchia, Thượng tá Nguyễn Quốc Định, nguyên Đội trưởng K72 cho biết, khó khăn không chỉ bởi địa hình hiểm trở, thời tiết khắc nghiệt, điều kiện sinh hoạt thiếu thốn bom đạn còn sót lại, mà còn ở việc xác định vị trí mộ liệt sĩ. Nhân chứng ngày càng ít, trí nhớ suy giảm, địa hình, địa vật thay đổi. Dù có bản đồ, sơ đồ mộ chí, thông tin từ các đơn vị, cựu chiến binh và người dân cung cấp, việc tìm kiếm vẫn vô cùng khó khăn. Nhiều khu mộ đã bị thiên nhiên xóa nhòa, chìm sâu trong lòng đất, khe suối, cây rừng, hoặc các công trình dân sinh. Để xác định vị trí, họ phải quan sát kỹ từng dấu vết hiện trường.

Dấu hiệu nhận biết mộ liệt sĩ có thể là gốc cây bị chặt ngang nay mọc chồi trở lại, hoặc mô đất nhô lên hay chỗ đất trũng xuống bất thường. Hoặc khi đào thăm dò, phát hiện màu đất khác, lớp sỏi bị xáo trộn. “Hai liệt sĩ đầu tiên tôi tìm được nằm trong cùng một hố chiến đấu”, Thượng tá Định kể. “Khi tìm được hài cốt liệt sĩ, cảm xúc anh thế nào?”, tôi hỏi. “Mừng có, nhưng xót xa nhiều hơn, vì tận mắt chứng kiến sự tàn khốc của chiến tranh, những mất mát, hy sinh, gian khổ của đồng đội”, Thượng tá Định chia sẻ.

Ông nhớ lại, năm 2011, một gia đình từ Hà Nội sang tỉnh Kratie tìm mộ người thân. Từ thông tin một cựu chiến binh cung cấp, họ biết có bốn liệt sĩ được chôn thành hàng bên vệ đường. Dựa vào mô tả, các chiến sĩ lần theo dấu vết con đường cũ, đào bới nhiều giờ và cuối cùng tìm thấy mộ. Các liệt sĩ được bọc trong tăng võng, vẫn còn nguyên những mảnh đạn găm trên thân thể và vệt máu khô in trên vải.

Tháng 11/2016, tại tỉnh Kampong Thom, sau nhiều ngày đào tìm không có kết quả, Đội K72 chuẩn bị thu quân. Vào khoảnh khắc tưởng như vô vọng ấy, họ bất ngờ phát hiện vết dấu của liệt sĩ. Tiếp tục khai quật, đội tìm được hơn 20 bộ hài cốt, được bọc trong tăng võng, cùng các di vật như chiếc lược nhôm, mảnh áo bộ đội, cây bút máy gãy. Không có giấy tờ, không rõ tên tuổi, chỉ biết đó là đồng đội đã hy sinh, các chiến sĩ nâng niu từng mẩu xương, gói bằng vải điều, đặt lên bàn thờ dã chiến, thắp nén nhang tưởng nhớ người đã khuất.

Đại tá Trần Văn Long, Chính ủy Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Bình Phước cho biết, hiện nay, tại hai tỉnh Kratie và Kampong Thom (Campuchia) còn khoảng hơn 300 mộ liệt sĩ tại 21 khu vực. Ở trong nước còn khoảng gần 200 mộ liệt sĩ tại 15 khu vực. “Chúng tôi tiếp tục đẩy mạnh công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại cả trong nước và Campuchia. Đội K72 chủ động xây dựng kế hoạch cụ thể, tăng cường khai thác, kết nối thông tin từ nhân chứng và các nguồn tin tại địa phương, từng bước khoanh vùng, khảo sát và tổ chức tìm kiếm đến khi không còn thông tin mộ liệt sĩ”, Đại tá Long khẳng định.

Những cuộc tìm kiếm gian nan

Tỉnh Bình Dương từng là chiến trường ác liệt, nơi hàng chục nghìn cán bộ, chiến sĩ anh dũng hy sinh. Những cánh rừng xưa, những con đường hành quân nay đã thay thế bằng khu công nghiệp, khu dân cư đông đúc. Với thông tin ít ỏi và dấu tích mờ nhạt, hành trình tìm kiếm, quy tập càng gian nan.

Cuộc tìm kiếm mộ tập thể liệt sĩ tại ấp Chòi Dúng, xã Bình Mỹ, huyện Bắc Tân Uyên là minh chứng cho hành trình bền bỉ suốt hơn 20 năm. Tại đây, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Bình Dương phối hợp với các cựu chiến binh Australia tổ chức tới chín đợt tìm kiếm, kiên trì lần theo từng dấu vết nhỏ nhất với quyết tâm cao, mới đưa được các liệt sĩ trở về.

Năm 2002, cựu binh Australia Brian John Cleaver trở lại xã Bình Mỹ tìm lại vị trí một hố bom, nơi ông từng chứng kiến 42 thi thể bộ đội Việt Nam được chôn cất sau trận đánh ác liệt cuối tháng 5/1968. Một năm sau, ông liên hệ với chính quyền địa phương.

Năm 2005, từ sơ đồ, tọa độ hai khu mộ tập thể liệt sĩ do Bộ Quốc phòng Australia cung cấp thông qua Đại sứ quán Australia tại Việt Nam, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Bình Dương triển khai nhiều đợt tìm kiếm trên diện tích hơn 90ha tại hai xã Bình Mỹ và Hội Nghĩa. Dù kết hợp các phương pháp hiện đại như: ra-đa xuyên đất, ảnh vệ tinh, bản đồ quân sự… nhưng suốt thời gian dài chỉ tìm được một bộ hài cốt.

Không để cho hành trình ấy khép lại dang dở, cựu binh John Bryant (đồng đội của Brian), đã thu thập thêm thông tin từ các cựu chiến binh Australia, kết nối với Luke Johnston (con trai một cựu binh Australia từng trực tiếp tham gia trận đánh), đồng thời mời chuyên gia Mỹ về tìm kiếm quân nhân mất tích trong chiến tranh (ông Glen Hines) cùng tham gia.

Cuối năm 2023, nhờ phân tích dữ liệu ảnh và công nghệ hiện đại, khu mộ tập thể tại ấp Chòi Dúng được xác định chính xác. Ngày 13/3/2024, đợt tìm kiếm thứ 9 được triển khai. Dưới cái nắng gay gắt, hàng trăm lượt cán bộ, chiến sĩ cùng nhiều thiết bị, máy móc, đã đào hàng trăm mét khối đất đá, ở độ sâu hơn 6m, trên diện tích hơn 5.000m². Đến đầu tháng 4, hơn 20 bộ hài cốt cùng nhiều di vật được tìm thấy. Các liệt sĩ được xác định là những cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn 7, hy sinh trong hai trận đánh vào căn cứ Balmoral do quân đội Australia chiếm đóng.

Tại các khu vực đô thị hóa nhanh như các thành phố: Thủ Dầu Một, Bến Cát, Thuận An, việc quy tập phải tiến hành ngay trong lòng phố xá, khu dân cư, công trình xây dựng. Lực lượng chức năng vừa dùng máy múc, vừa đào thủ công, vừa vận động người dân, chủ doanh nghiệp tạm di dời để khai quật. Nhờ đó, hàng trăm hài cốt liệt sĩ đã được tìm thấy.

Trung tá Lê Ngọc Hà, Trưởng Ban Chính sách, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Bình Dương cho biết, tỉnh Bình Dương không có đội chuyên trách tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Tuy nhiên, lực lượng tham gia công tác này dù kiêm nhiệm song chưa một lần bỏ cuộc trước khó khăn. Từ năm 2013 đến nay, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Bình Dương đã tiến hành hơn 100 đợt khảo sát, xác minh thông tin, đào xới hàng trăm nghìn mét vuông đất đá, tìm thấy 346 hài cốt liệt sĩ và một mộ tập thể. Huyện Dầu Tiếng là địa bàn quy tập được nhiều nhất, với hơn 100 bộ hài cốt. Gần đây, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh đã tiếp nhận tài liệu do đoàn cựu chiến binh Mỹ cung cấp, bao gồm bản tóm tắt trận đánh và tọa độ vị trí chôn cất các liệt sĩ hy sinh trong trận Bến Tranh ngày 23/2/1969. Theo tài liệu này, khoảng 70 cán bộ, chiến sĩ thuộc đơn vị Đặc công 429 đã hy sinh và được chôn lấp tại khu vực căn cứ Dầu Tiếng.

Từ những thông tin quý giá này, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Bình Dương đã tiến hành khảo sát thực địa và đối chiếu với tọa độ được cung cấp. Đơn vị bước đầu xác định được khu vực nghi là hố chôn tập thể, nằm trong phần đất của ba hộ dân thuộc Khu phố 4A và Khu phố 4B, thị trấn Dầu Tiếng. Tháng 3/2025, Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Bình Dương đã tổ chức lễ động thổ tìm kiếm, cất bốc và quy tập hài cốt liệt sĩ tại đây. “Chúng tôi đã tiến hành đào tìm trên diện tích khoảng 4.000m2, có khu vực đào sâu 7m, nhưng đến nay vẫn chưa có kết quả”, Trung tá Hà cho biết.

Hiện, tất cả năm thành phố và bốn huyện của tỉnh Bình Dương đã hoàn thành việc lập bản đồ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Theo đó, số lượng liệt sĩ có nơi chôn cất ban đầu trên địa bàn tỉnh là 17.488; trong đó, đã tìm kiếm, quy tập được 3.552 liệt sĩ, còn 8.557 liệt sĩ chưa được quy tập và 5.379 liệt sĩ chưa rõ thông tin quy tập. Tỉnh đang lưu trữ hơn 16.000 hồ sơ, tài liệu về liệt sĩ và tiếp nhận, xử lý thêm 77 thông tin về mộ liệt sĩ. Ban Chỉ đạo 515 tỉnh tiếp tục đẩy mạnh công tác xác minh và xây dựng kế hoạch khảo sát thực tế để nâng cao hiệu quả công tác tìm kiếm.

Theo kế hoạch, thời gian tới, lực lượng chức năng sẽ tiếp tục khảo sát khu vực căn cứ Lai Khê (trước đây), thuộc huyện Bàu Bàng, nơi từng diễn ra nhiều trận đánh ác liệt. Tại cuộc gặp mặt các đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính nhấn mạnh: Từ nay đến năm 2030, cần nỗ lực tìm kiếm và quy tập khoảng 15.000 hài cốt liệt sĩ. Đồng thời, phải hoàn tất việc xác định, kết luận đối với những khu vực, địa bàn có thông tin về mộ liệt sĩ tập thể.

Từ năm 2031, công tác tìm kiếm sẽ tiếp tục đến khi không còn thông tin nào về hài cốt liệt sĩ thất lạc. Thủ tướng yêu cầu các cấp ủy, chính quyền, cơ quan, đơn vị cần đặc biệt quan tâm đến chế độ, chính sách cho lực lượng làm nhiệm vụ thiêng liêng này.

(Còn nữa)