Dự thảo Luật Đầu tư (thay thế) sẽ được Chính phủ trình Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV tới. Cơ quan soạn thảo cho biết, dự án luật tập trung vào 5 nhóm chính sách trọng tâm. Đó là hoàn thiện quy định về ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện; hoàn thiện quy định về ngành, nghề ưu đãi đầu tư, địa bàn ưu đãi đầu tư, chính sách ưu đãi, hỗ trợ đầu tư đặc biệt; đơn giản hóa thủ tục đầu tư kinh doanh, tiếp tục tăng cường phân cấp thẩm quyền chấp thuận chủ trương đầu tư; hoàn thiện quy định về triển khai thực hiện dự án đầu tư và quản lý hoạt động đầu tư ra nước ngoài.
Bỏ thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư ra nước ngoài
Đáng lưu ý, cơ quan soạn thảo đề xuất bãi bỏ thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư ra nước ngoài (thuộc thẩm quyền của Quốc hội và Thủ tướng Chính phủ) và thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư ra nước ngoài (thuộc thẩm quyền của Bộ Tài chính). Theo đó, doanh nghiệp, nhà đầu tư muốn thực hiện dự án đầu tư ra nước ngoài chỉ cần làm thủ tục đăng ký với Ngân hàng Nhà nước để chuyển tiền ra nước ngoài.
Đề xuất này nhằm bảo đảm phù hợp mục tiêu, nhu cầu quản lý của Nhà nước và quyền tự do đầu tư kinh doanh của nhà đầu tư trong bối cảnh mới. Theo chuyên gia kinh tế Nguyễn Đình Cung, đề xuất của Bộ Tài chính là rất cần thiết vì đến nay, Việt Nam là quốc gia duy nhất còn cấp phép cho hoạt động đầu tư ra nước ngoài.
Luật sư Nguyễn Hồng Chung, chuyên gia chính sách đầu tư cho rằng, đề xuất bỏ giấy phép đầu tư ra nước ngoài và thay bằng cơ chế đăng ký, hậu kiểm sẽ là một cải cách thể chế mạnh mẽ, mang lại nhiều tác động tích cực. Doanh nghiệp, đặc biệt là tư nhân và doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể triển khai nhanh các dự án ở nước ngoài mà không mất thời gian chờ phê duyệt kéo dài. Đồng thời tăng tính linh hoạt và chủ động cho nhà đầu tư vì họ có thể chớp thời cơ tại thị trường quốc tế, nhất là ở các lĩnh vực cần quyết định nhanh như thương mại, dịch vụ, công nghệ.
Việc bỏ giấy phép đầu tư ra nước ngoài cũng phù hợp chủ trương của Đảng về phát triển kinh tế tư nhân theo Nghị quyết 68-NQ/TW, trong đó, các doanh nghiệp tư nhân Việt Nam có thể trở thành “doanh nghiệp đa quốc gia”, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và mang lại lợi ích ngược trở lại cho nền kinh tế trong nước.
Đối với nội dung sửa đổi danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, cơ quan soạn thảo đề xuất Luật sẽ chỉ quy định nguyên tắc xác định ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện là ngành, nghề mà việc thực hiện phải đáp ứng điều kiện cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe cộng đồng. Quy định như vậy nhằm bảo đảm quyền tự do kinh doanh của người dân, doanh nghiệp, đồng thời vẫn bảo đảm mục tiêu quản lý nhà nước về các lĩnh vực quan trọng.
Kỳ vọng đưa vốn vào nền kinh tế thực
Thời gian qua, thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư đang trở thành tâm điểm tranh luận. Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt nam (VCCI), việc chấp thuận chủ trương đầu tư hiện nay chủ yếu tập trung vào nội dung xem xét sự phù hợp của dự án đối với chương trình phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch sử dụng đất, các loại quy hoạch liên quan… và là bước khởi đầu trong quá trình xem xét dự án, không thay thế cho các thủ tục chuyên ngành khác. Thực chất, đây là vấn đề mang tính thị trường nhưng được đưa về một thủ tục hành chính mang tính chất tiền kiểm.
Trong thực tế, nhiều dự án mặc dù đã được chấp thuận chủ trương đầu tư nhưng không thể triển khai hoặc được triển khai nhưng không hiệu quả. Do đó, cần xem lại tính cần thiết của thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư và thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính liên quan hoạt động đầu tư, kinh doanh nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế, khơi thông dòng vốn chảy vào nền kinh tế thực.
TS Nguyễn Đình Cung cho rằng, trong thực tế, hồ sơ đề nghị chấp thuận chủ trương đầu tư rất phức tạp nhưng lại không rõ mục tiêu quản lý, không rõ ràng, không cụ thể, không hợp lý, không hiệu quả, không thể tiên liệu trước, chồng chéo, trùng lặp với nhiều quy định khác. Đã đến lúc cần bãi bỏ thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư để đáp ứng yêu cầu của cơ chế thị trường và phù hợp với yêu cầu của một nền kinh tế hội nhập sâu rộng.
Theo ông Hoàng Mạnh Phương, Phó Vụ trưởng Pháp chế (Bộ Tài chính), việc thu hẹp phạm vi, đơn giản hóa thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư, cấp giấy chứng nhận đầu tư là một trong những nội dung thay đổi căn bản trong đề xuất của cơ quan soạn thảo dự án Luật. Cụ thể, Bộ Tài chính đề xuất sẽ chỉ áp dụng thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư đối với các dự án có tác động lớn đến môi trường hoặc tiềm ẩn khả năng ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường, quốc phòng, an ninh hoặc sử dụng các nguồn tài nguyên như đất, rừng, biển, khoáng sản, dự án đầu tư lớn trong các lĩnh vực quan trọng.
Về thẩm quyền quyết định đầu tư, Bộ Tài chính đề xuất đơn giản hóa việc thực hiện thủ tục này nhằm giải quyết, khắc phục những hạn chế, vướng mắc hiện nay, khơi thông nguồn lực phát triển. Cơ quan soạn thảo đề xuất đẩy mạnh phân cấp, phân quyền chấp thuận chủ trương đầu tư theo hướng Quốc hội chỉ chấp thuận chủ trương đầu tư đối với dự án có yêu cầu áp dụng cơ chế, chính sách đặc biệt cần được Quốc hội quyết định. Thực hiện phân cấp cho Thủ tướng Chính phủ chấp thuận chủ trương đầu tư đối với các dự án có yêu cầu chuyển mục đích sử dụng đất rừng đặc dụng, rừng phòng hộ từ 50 ha trở lên; dự án có yêu cầu chuyển mục đích sử dụng đất trồng lúa nước từ hai vụ trở lên với quy mô từ 500 ha trở lên… Phân quyền cho UBND cấp tỉnh đối với dự án đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực trồng rừng; dự án có kinh doanh đặc cược (casino), dự án điện gió ngoài khơi.
TS Bùi Quý Thuấn, Trưởng ban Nghiên cứu, Liên chi hội Tài chính Khu công nghiệp Việt Nam (VIPFA) nhận định, các đề xuất tại dự thảo Luật Đầu tư tập trung vào việc khắc phục bất cập hiện hành để cải thiện môi trường đầu tư, đặc biệt là đối với đầu tư trực tiếp nước ngoài, dự kiến sẽ tác động tích cực đến việc thu hút FDI, giúp Việt Nam nâng cao vị thế cạnh tranh trong khu vực và toàn cầu.
Cụ thể, việc đơn giản hóa thủ tục thành lập doanh nghiệp và loại bỏ điều kiện kinh doanh không cần thiết sẽ giảm thời gian và chi phí cho nhà đầu tư nước ngoài, tạo sân chơi bình đẳng hơn với nhà đầu tư trong nước. Hiện thủ tục đăng ký và thành lập tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài khá phức tạp là một trong những rào cản lớn, khiến Việt Nam xếp hạng thấp hơn so các nước như Malaysia hay Philippines.
Tuy nhiên, cũng có những thách thức đặt ra khi Việt Nam thực hiện sửa đổi toàn diện Luật Đầu tư tại thời điểm này. Đó là rủi ro thực thi và cạnh tranh khu vực nếu việc thực thi các quy định không đồng bộ giữa các địa phương, hoặc Việt Nam không cạnh tranh được với các nước láng giềng, FDI có thể không tăng như kỳ vọng. Ngoài ra, việc tăng ưu đãi thuế có thể làm giảm thu ngân sách nhà nước trong ngắn hạn, trong khi thu hút FDI lớn vào công nghiệp có thể tăng áp lực môi trường nếu không có quy định kiểm soát chặt chẽ…
