Trong bối cảnh nhiều người vẫn chỉ đến bệnh viện khi bệnh đã nặng, chủ trương khám sức khỏe định kỳ miễn phí được kỳ vọng giúp phát hiện bệnh sớm và giảm gánh nặng điều trị cho người dân.
Không để người dân chỉ đến viện khi đã quá muộn
Từ định hướng lớn trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, một lộ trình hành động cụ thể đã nhanh chóng được triển khai. Ngày 6/5, Chính phủ ban hành Chỉ thị số 17 về khám sức khỏe định kỳ miễn phí cho người dân. Cùng ngày, Bộ Y tế cũng đồng thời phê duyệt kế hoạch tổ chức thực hiện trên phạm vi cả nước.
Tại Chỉ thị 17, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy tập trung vào khám, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh; chú trọng chăm sóc sức khỏe toàn diện, liên tục theo vòng đời. Mục tiêu không chỉ là phát hiện bệnh sớm mà còn từng bước giảm gánh nặng chi phí y tế cho người dân và xã hội.
Theo lộ trình của Bộ Y tế, từ năm 2026 sẽ từng bước tổ chức khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần cho người dân; đồng thời xây dựng Sổ sức khỏe điện tử để theo dõi sức khỏe lâu dài.
Nhiều bộ, ngành cũng được giao phối hợp thực hiện. Bộ Công an hỗ trợ kết nối dữ liệu dân cư và xác thực thông tin trên ứng dụng VNeID; Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức khám sức khỏe định kỳ cho học sinh, sinh viên; Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam phối hợp triển khai khám sức khỏe cho người lao động; Bộ Tài chính bảo đảm nguồn kinh phí và kết nối dữ liệu bảo hiểm y tế.
Theo TS, BS Vũ Hồng Anh, Phó Giám đốc Bệnh viện E (Bộ Y tế), lợi ích lớn nhất của khám sức khỏe định kỳ là phát hiện bệnh sớm. “Hiện nay, nhiều bệnh lý như tăng huyết áp, tim mạch, tiểu đường, ung thư… diễn tiến âm thầm trong nhiều năm. Không ít người đến viện khi bệnh đã nặng, việc điều trị vừa tốn kém vừa khó đạt hiệu quả cao. Nếu được khám định kỳ, người dân có thể phát hiện sớm những bất thường để điều chỉnh lối sống hoặc điều trị kịp thời”, bác sĩ Vũ Hồng Anh cho biết.
PGS, TS Nguyễn Thị Liên Hương, Thứ trưởng Bộ Y tế nhận định, đầu tư cho y tế dự phòng luôn có chi phí thấp hơn nhiều so với điều trị bệnh ở giai đoạn muộn. Điều này càng quan trọng khi Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, số người mắc bệnh mạn tính ngày càng tăng. Theo bà Hương, nếu bệnh được phát hiện và quản lý sớm tại tuyến cơ sở, số ca bệnh nặng phải chuyển lên tuyến trên sẽ giảm đáng kể. Khi người dân vùng sâu, vùng xa được tiếp cận khám sức khỏe định kỳ ngay từ tuyến cơ sở, khoảng cách về cơ hội chăm sóc y tế cũng sẽ được thu hẹp hơn.
Nhiều người dân đã bày tỏ sự đồng tình với chủ trương khám sức khỏe định kỳ miễn phí.
Bà Trần Thị Cúc (57 tuổi, Hà Nội) cho biết, trước đây bà hầu như không có thói quen khám sức khỏe định kỳ vì nghĩ bản thân vẫn khỏe mạnh. Trong một lần tham gia chương trình khám sàng lọc tại địa phương, bác sĩ phát hiện chỉ số bất thường và khuyên bà làm thêm xét nghiệm chuyên sâu. Kết quả sau đó cho thấy bà mắc ung thư tuyến giáp ở giai đoạn sớm.
“Bác sĩ nói tôi phát hiện bệnh sớm nên chủ yếu phẫu thuật và theo dõi định kỳ, chi phí điều trị khoảng vài chục triệu đồng. Tôi biết có những trường hợp phát hiện muộn phải hóa trị, xạ trị nhiều đợt, tiền thuốc men và nằm viện lên tới hàng trăm triệu đồng”, bà Cúc chia sẻ. Theo bà, khám sức khỏe định kỳ không chỉ giúp phát hiện bệnh sớm mà còn giúp nhiều gia đình tránh được cú sốc tài chính khi bệnh đã ở giai đoạn muộn.
Tại vùng cao, nhu cầu khám sức khỏe định kỳ cũng rất lớn nhưng điều kiện tiếp cận y tế còn hạn chế. Ông Ma Văn Hưng, 60 tuổi, người dân xã Hồng Thái (Tuyên Quang), cho biết nhiều người dân vùng sâu rất ít khi đi khám sức khỏe vì đường sá xa xôi, đi lại tốn thời gian và chi phí. “Có khi xuống bệnh viện huyện phải đi cả buổi đường núi. Người già hay người có bệnh mạn tính càng ngại đi hơn. Nếu có các đoàn khám lưu động về tận xã, tận thôn bản thì bà con sẽ thuận lợi hơn rất nhiều”, ông Hưng nói.
Áp lực với y tế cơ sở
Dù được đánh giá là chủ trương cần thiết, việc tổ chức khám sức khỏe định kỳ cho hàng chục triệu người dân cũng đặt ra áp lực lớn đối với hệ thống y tế, đặc biệt là tuyến cơ sở.
Tại xã Yên Thành (Tuyên Quang), công tác chuẩn bị đang gặp không ít khó khăn. Địa bàn rộng, nhiều thôn bản cách trung tâm xã hàng chục km đường đèo khiến việc tiếp cận người dân trở nên vất vả, nhất là vào mùa mưa.
Bác sĩ Lý Thị Đến, phụ trách Trạm Y tế xã Yên Thành cho biết, trạm hiện có 11 cán bộ, gồm 2 bác sĩ cùng đội ngũ y sĩ, điều dưỡng, nữ hộ sinh, nhưng phải phụ trách công tác khám, chữa bệnh ban đầu, tiêm chủng, phòng chống dịch và quản lý bệnh mạn tính cho hơn 3 nghìn người dân. “Nếu triển khai khám sức khỏe định kỳ diện rộng, áp lực sẽ rất lớn vì nhân lực còn mỏng, thiết bị xét nghiệm cơ bản còn thiếu. Nhiều người dân ở xa trung tâm xã, có nơi đi mất cả buổi mới tới trạm y tế nên việc tổ chức khám đồng loạt không đơn giản”, bác sĩ Đến nói.
Theo cán bộ y tế địa phương, khó khăn hiện nay không chỉ nằm ở nhân lực mà còn ở hạ tầng công nghệ. Việc cập nhật hồ sơ sức khỏe điện tử đôi lúc bị gián đoạn do đường truyền internet chưa ổn định, trong khi nhiều cán bộ y tế cơ sở vẫn phải vừa làm chuyên môn vừa nhập dữ liệu.
Lãnh đạo Bộ Y tế nhìn nhận, nếu triển khai khám sức khỏe định kỳ cho toàn dân theo hướng mỗi người dân được khám ít nhất một lần mỗi năm, áp lực lên hệ thống y tế cơ sở sẽ rất lớn. Việt Nam hiện có khoảng hơn 100 triệu dân, trong khi mới có gần 130 nghìn bác sĩ và khoảng hơn nửa triệu nhân viên y tế các loại. Bình quân mới đạt khoảng 13 bác sĩ/10.000 dân, thấp hơn khá nhiều so với nhiều nước có hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu phát triển. Đặc biệt, tình trạng phân bố không đồng đều rất rõ: Khu vực thành phố lớn tập trung nhiều bác sĩ, còn miền núi, biên giới, hải đảo vẫn thiếu nghiêm trọng.
Nếu tổ chức khám định kỳ toàn dân mỗi năm, ngành y có thể cần bổ sung thêm hàng chục nghìn bác sĩ và nhân viên y tế tuyến cơ sở trong vài năm tới, nhất là bác sĩ đa khoa, kỹ thuật viên xét nghiệm và điều dưỡng cộng đồng. Chỉ tính riêng việc mỗi trạm y tế xã phải khám, sàng lọc, cập nhật dữ liệu sức khỏe cho hàng nghìn người dân đã là áp lực rất lớn nếu không tăng nhân lực và ứng dụng công nghệ.
Về kinh phí, đây được xem là chương trình có quy mô ngân sách rất lớn. Nếu chi phí khám cơ bản dao động khoảng vài trăm nghìn đồng/người/lần, tổng kinh phí mỗi năm có thể lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng. Con số này còn chưa bao gồm chi phí đầu tư thiết bị xét nghiệm, phần mềm quản lý dữ liệu, đào tạo nhân lực và nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin.
Để tránh tình trạng khám sức khỏe mang tính hình thức, đại biểu Quốc hội Khóa XVI Nguyễn Lân Hiếu (đoàn Hà Nội) cho rằng, điều quan trọng nhất là phải bảo đảm chất lượng chuyên môn và khả năng theo dõi sau khám. Nếu chỉ đo huyết áp, cân nặng rồi nhập dữ liệu cho đủ chỉ tiêu thì rất khó phát hiện bệnh sớm. Người dân cần được thực hiện tối thiểu các xét nghiệm và sàng lọc cơ bản phù hợp với độ tuổi, giới tính và nguy cơ bệnh tật.
Bên cạnh đó, Sổ sức khỏe điện tử phải thật sự liên thông với hệ thống bảo hiểm xã hội và ứng dụng VNeID để bác sĩ có thể theo dõi lịch sử khám, chữa bệnh liên tục. Khi dữ liệu được cập nhật theo thời gian, việc phát hiện nguy cơ bệnh lý, nhắc tái khám và quản lý bệnh mạn tính mới phát huy hiệu quả thực chất. “Chuyển đổi số y tế và xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử là điều rất quan trọng, bởi nếu không quản lý được dữ liệu sức khỏe liên tục thì khám định kỳ dễ rơi vào hình thức. Chỉ khi tuyến cơ sở đủ năng lực quản lý sức khỏe người dân lâu dài thì việc khám định kỳ mới tránh được hình thức và thật sự phát huy hiệu quả phòng bệnh”, ông Hiếu nhấn mạnh.
Ngoài ra, cần có cơ chế kiểm tra độc lập và đánh giá chất lượng khám định kỳ thay vì chỉ chạy theo số lượng người được khám. Nếu không, nguy cơ “khám cho đủ kế hoạch”, quá tải ở tuyến cơ sở và lãng phí ngân sách là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Chiều 12/5, Bộ Y tế đã ban hành hướng dẫn chuyên môn gửi Sở Y tế các tỉnh, thành phố và các đơn vị có liên quan để tổ chức khám sức khỏe định kỳ cho người dân từ năm 2026. Theo đó, việc khám sức khỏe định kỳ được thực hiện theo từng nhóm đối tượng và độ tuổi nhằm phát hiện sớm bệnh tật, giảm gánh nặng chi phí y tế và nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe toàn dân.
